SEKOY EZAD

BEXER BEN BO SEKOY EZAD

despik





رةطةزى كورد

بةشى يةكةم.

كوردلةخاويَنترينرِةطةزى نةتةوةكان رؤذهةلاتى ناوةراستة كة دانراوة بةلانكةىثيَشكةوتنىكؤن. هيَشتا ميَذووى كورد بةتةواوى رون نةبؤتةوة بؤيةميَذوونوسان بة ثىَئارةزووى مةبةستى خؤيان جونيان نوسى بىَ نوسيويانة,مةبةستى بةرودوايانئةوة  بووة كة بطةمة ئةو ئامانجةىئةونووسين و ميَذوةىبؤ دةنوسن ئيتروجدانيان خستؤتة لاوة يان نةيان خستووةراستيان كردوة بةذيرليوةوة ياننةيان كردةجياية  بةلام زور بةىنوسينةكانيان تاكة تاكةياننةبيَت هةموىدوورن لةراستى و هيض بةلَطةو سةرضاوةيةكىميذوويان نةبووةوةبةلطةىميَذوويان بةدةستةوة ةنةبووة كة راستى نوسينةكانياندةرخةن وثيشان بدةن هةنديَكيان ووتويانةكوردةكان (سامين ) يان(توركن) هةنديَكىتريش لةبةرئةوةى كة زبانى كوردى نزيكةلةزمانى (فارسى) يةوة ووتويانةكوردةكان ئيرانينو فارسن ,بةمجؤرة بريارةكانيانتةواو نين و بيَوذدانانةكةوتونةتة ناوميذووةكةمان برياريَكى راست نةبووة ببيَتةناساندنىنةتةوةكةمان كة نةتةوةكىجيايةو سةلماندراوة كة كورد نةتةوةى كى ئارين وةلة خيَلةكانى ((زاطرؤسن))

ضينى يةكةمى رطةزى كورد نةتةوة كؤنةكانى زاطرؤسن كةريَزة شاخيَكة لةبةشةكانىشاخى ئارار

خالى يةكةم لةناو نةتةوةكانى سنورى كوردستان

جودىنةتةوةيةكىبةناو بانط لةنةتةوةكانى زاطرؤست بوة وولاتى((ئاكاد))  سومةريان داطيركردوة لة((2649ث ز)) دا وةماوةيى سةدو بيستو ثينج سالحكومرانيان كردووةلةليستى ناوىثاساكان كة دؤزراوةتةوة (لةنيثور) ناوىبيست و يةك ثاشايى جودىتيداية وادةردةكةويَت ناوى كة حكومةتى جودىوولاتةكةى خؤيى بةجىَ هيشتوةهاتؤتة حكومرانىوولاتى ((ئاكادوسؤمةر))يانكردوة وةك وولاتيَكى داطير كراوثاشاو دةسةلاتةكانى(لةطش)ناضاربون سةر ئةمجودى دابنويَنن كة دواثاشا ناوى(بريكان ) بوو. لة ضةرخىشانزةهةمدا لة((2524))ث ز  ((ئور))حكومةتى جودىيةكان لةناو برد لةئاكاد عشايرةكانى ئةمنةتةوةية ناضار بوون بةطةرانةوةبؤناو  شاخةكانى ((زاطرؤستالةويَدابةرطريى بكةن ناوى جودى يةكان بؤجارىدووةم  لةضةرخى سيانزة هةم ث ز داهاتوة لةو شةرةنةداكةلةطةل ئاشوريةكانكردوويانة لة ميَذووى جودى ئالوطوؤرى هةية لة نيَوان ئةموشةيةو وشةيىكؤرتى دا وادةردةكةوى ئةم دوو وشةيةناوى يةك نةتةوةى بن

 

خالى دووةم لؤلؤبوم

ئةم نةتةوةية لةناوضةيى شارةزوور دا نيشتة جى بوون بةلام بةتةواوى ديار نيةكةى هاتون

ئةليَن لؤلؤيىيةكان باثيرة طةورةى لورِةكانى ئيَستان وة بةلطة كونةكانىئاشوريةكان دةليَن لؤلؤ زور ولاتيَكى ثيَشكةوتو ئاوةدان بووة

 

رؤذهةلاتىشوناس ((ديظر))((1)) لةثةرتو كةكةيا ((ثةيوةندى زبان ووشةىكوردى))دائةليَت ووشةى (كوزيوى) زؤر طرنطة لةباسكردن رِطةزى جى نيشانىكوردستاناوةئةليَت ووشةى (كاردا يان كاردؤخىو كؤتوخىو كوردى و كاراك وسيرنى و طودياىوكوردئين و كاددوو كارداواية ..................هتد)هةمووش دةطةريَنةوةسةررةطةزيَك لةطةل ئةوشا كة ووشةو قسة كردنا جياوازيان هةية

 

خالى سيَهةم نةتةوةيى كؤشو

 نةتةوةيةكةلةنةتةوةكانىزاطرؤسسةرةتا لة كرمةشاندا نيشتة جيَبوون  ئةمانكؤضةر نةبوونبةلكو نيشتةجيَى ئةسلى بون رويان كردة رؤذ هةلاتى((بابل)) ئاكادية كانثيان دةوتن(كاشو) ئةمانةناويان لة ثةرتوكى ثيرؤز هاتوة بة ((كوش))

 خالى جوارةم نةتةوةى كالدى

وازانراوةكةئةم نةتةوةية لةكاتيَكى نةزانراوا لةرؤذ هةلاتى ئاسيايىبضوكةوةهاتونةتةناوضةى طؤلى وان بةثىَى داستانةكانى ئاشوريةكان وة بةثيَى بةلطةكؤنةدؤزراوةكان كة تايبةتىشةرةكانى (سةرجون) ى دووةم ثاشايى ئاشوريةكانئةليَتسنورى حكومةتى خاليدو كالدىلةكاتيَكدا بةشى ذوورةوة تا طؤلى(طوطجة) وةئةسكةندةر لة قةفقاز  وة لة رؤذ ئاواوة تاروبارى فرات وةلةخوارةوةتارواندوز ئاوى زاب وة لةرؤذ هةلاتةوة تاطؤلى ورمى بوةوةبؤماوةيةك لةسورياشداحكومرانى كردوة ثايتةختى ئةم حكومرانية شارى (تؤسثاس)بوة كة(وان)ى ئيستاية يةكةمثاشاى كالدى ساردوريس بوة لة 840ث ز دا لةناوضوة

 

 

سةرجاوةى زؤرم لة رؤذ هةلات شوناسيكى سؤظيةتية مينؤسكى ميذوو نوس وةرطرتوة

 

نوسينى ريَكان طةردى بةشى يةكةم

 

بةشى دووةم لةبابةتةكة

 

ضينى دووةم لةرةطةزى كورد

ميدياكانبةلطةىتاريخيةكانى ضةرخى حةوتم و هةشتم نؤيةمى ث ز زةمانىئاشوريةكان دةرىدةخا كةطؤرينيَك لةرؤذهةلاتى كوردستانا رويداوة بةهؤى كؤض كردن نةتةوةئارى يةكانةوة (هندو ئةورووثى ) لةرؤذهةلاتى دةريايىقةزوين تا وولاتىميديا(رؤذهةلاتى كوردستان ) يان ذورى رؤذئاوايى ئيران  يةكةم كةس كةناوىميدياىهيَناوة ثاشايىثيَنجةمى ئاشوريةكان  لةسالى823-180ث ز ئةمميديانةلةدواىئةم تاريخة بونة هؤى تةنطو جةلةمةوة هةرةشةيان لةحكومةتىئاشوريةكان دةكردلةهةموو كاتيَكا. يةكةمجار ناوضةى رؤذهةلاتىولاتى ميديايانداطير كردبةداهاتنى ضةرخى حةوتةم  دةسلاَتى ئةم ميدياىيانة كشان بةسةر هةموووولاَتاكةلةدوايدا ناونرا ميديا وة نةتةوةى ثارسالَيش كوتةذيَر دةستيانةوةكةدراوسيَيان بوون و بةخزمايةتيش دةطةيشتنة يةكئينجا شارىئةقباتان-هةمةدان  ئيَستايان بنا كردو كرديان بةثايتةختىحكومةتةكةيان

لةسالى625ثز شا (ئةبو ثؤلاسةر ) ى ئاشورى كةسةر بةخؤيى لةشارى بابل بلاَوكردةوةلةطةلميديايى يةكان (((سشى)تيَبينى))) يةكان دؤستايةتى طرت لةدذىحكومةتىنةينةوا  وة لةناوبردنى شارى نةينةوةىويَرانكرلة سالى 612ث ز((كةىئةخسار-كةخسرةو )) شايى ميدياحكومةتى ئاشوريةكانىلةناوبرد بةمجؤرةئيمثراتؤرى ميديا كان دامةزراند زؤر ثيَشكةوت و طةشةيى كردسنورى هةرلةبوخارا وةتا رؤذهةلاتى روبارى قزل ئيرمةق ولة دةريايى قةزوينةوةلةبةشىذورودا تا خةليجى فارس لةبةشى خواروودا ئةم ئيمثراتؤرة طةورةيةلةسالى550ثز كةشاكةى ناوىئيستياغ ئيخو ويكو بو شايى ئةخمينى كؤرش لةناوىبرد

ثةرتوكىئيرانى قوديم نوسةر ميرالدولة لةلاثةرة 57دا ئةليَتزبانى ميديا يىيةكانهةر ئةو زبانةية كة كورد قسةيى ثيَدةكةن يان هيض نةبىَبناغةيى ئةمزبانةية بةم بؤنةوةيةوة نيشتمان و خؤثنةوةنةتةوةى ميديابةرةطةزى ئةسلىنةتةوةى كورد دادةنريَت

 

ناير نةهرى ئةم نةتةوةية لةثيَش كؤضى نةتةوةكانا لةدوايى لةكوردستانا نيشتةجىَبون لةزمانى حكومةتى ئاشوريةكان ناويان هاتوة

ميجةرسؤنئةليَت نةتةوةى نايرى لةكوردستانى ناوةراستا ئةذينلةنيَوةندىضةرخىدوانزةهةم و ثانزةهةمى ث ز دا ئةم نةتةوةية لةكاتى خؤيدازؤر ئازاوضالاكبوة ئاشوريةكان شةرى زؤريان لةطةل كردوونة عشيرةتةكانىكةئيَستا لةناوضةى نةهرىَو شةمدينان دان ثاشماوةى ئةم نةتةوة كؤنةن

كاردوخى

دووباسهةية كةئةم نةتةوةية كةتوشى طزينفون هاتن لةكاتى طةرانةوةى دةهةزارسةربازةيؤنانيةكان لةئيرانةوةبو بؤيؤنان  لةسالى 401ى ث ز دا باسى يةكةمووشةىكاردؤخى ناويَكى طؤراوة هةلطةرةوةيةلة ووشةى طوتىكةنةتةوةيةكى كؤنةلةجينىيةكةمدا بةثيََى زةمان و رؤذ ووشةكة طؤراوة

باسىدووم  :.نةتةوةىكاردؤخى رةنطةهاتبنة وولاَتى كوردستان و تيا نيشتةجى بوبنلةكاتيكا ميديايى يةكان وة فارس ةكانهاتنة نيشتمانة كةيان و تيا نيشتةجىَبوون .وة يانلةناوةراستى ضةرخى حةوتةمى ث زداو لةدوايى دا زال بوون بةسةرعةشايرونةتةوةكان كوردستانا وة تيَكةلَ بةهةموويان بوون و ثىَ يانةوةلكان بةثىَ ىباسى يةكةم ئةم نةتةوةية يةكيكة لةنةتة وة كانى زاطرؤس ى كونوةبة ثىَ ىباسى دووةميةكيَكة لة نةتةوة ئارى و ئةوروثى

كزينفؤنلةثةرتووكيَكى ئةنا ياسيس يدا ئةليَت نيشتمانة كةيان ريَذةئةكيَشىتادةطاتة بؤتان سةريان بؤكةسدانةنواندوة ولةذيَر دةسةلاَتى كةسا نةبوونتةنانةت سةرياندانةنواندوة بؤئةردةشيَريش واتا سةريان نةبؤ دةولةتى فارسو ئةرمةنيةكانيشدانةنواندوةو لة ذيَردةستيان نةبونةوة ووتويةتى ئةو دةردةسةرىَيةىكةهاتؤتة رىَ يان بةدةستكاردؤخيةكانةوة نةيان ديوة لةسوثاطةورةكانى فارسيش كاردؤخى يةكان سوثايى كزينفونيان ئابلوقةدابو لة نزيكدةربةندى بازيانكة ئةكةويَتة نيَوان ضةمضةمالَ وسليَمانى ئيَستا وة ئةمنةتةوةية ئةسلىكوردن سةربة خؤيان ثاراستوة بةدريَذايىضةرخةكان

 

بؤيةكةم جار ناوبردنى كورد

سيرسندنىسمس ئةليَت لةكاتى لةناو ضونى حكومةتى ئاشوريةكانا و لةوةوثيَشيشزؤرجارناوى كورد براوة مستر هؤل لةثةرتووكى رؤذهةلاتى دوور يدالةلاثةرة511دائةليَت ئاشورناسر ثال كةدواين ثاشايى ئاشوربوة  هيرشىبردؤتة سةر شارى مانسبؤئةوةى سةرى ثىَدا بنويَنىَ بةلام سةرنةكةوت وة ودةرةقةتيان نةهاتوةلةسالى 646ث ز دا سميس ئةمكوردانةى داناوة بة كاردؤخىيان كة كزينقؤن ناوىبردون لةثةرتوكى ئةنا باسيس يدا

كورتةى قسةى لم باسةوة ئةوةية كة دوو باسى زؤر لةيةكتر نزيك تر هةنةدةريارةى رةطةزى كورد

يةكةميانكوردلةرةطةزىنةتةوةكانى زاطرؤسن لؤلؤ جودى يان طوتى  كاساى  خاليدىسوثارىكةئةمانةقفقاسين لةئةسلاَ وةك هةنديَك لة رؤذهةلاَتة شؤناسةكانباوريانواية كةطؤراون بة ئارى لةذيَر تةئسيرى لافاوى كوضةريةكاناكةرويداوة لةضةرخىهةشتةمو نؤيةمى ثيَش زاينى دا.

ميديايى و كاردؤخى و كورد لةنةتةوة و رِةطةزى ئةم هةموو نةتةوانةن بةكؤمةلَ

دووةم:كوردلةرةطةزى ئارىو هندو ئةوروثين تةواون واتة ميديا ى و كاردؤخى نئةمباسة زؤرلة ميَذوو نوسان و شارةزايان و ثزيشكانى ميَذووتأييدى ئةكةن

نةتةوةكانىجيهانبةزؤرى كوردةكانيان بةناوى جياواز ناوبردووة بةلاَم لةمدوو باسةىسةرةوةهةر كاميان راست بيَت بةهةموو جؤريَك دةردةكةويَت كةكوردنةتةوةيةكىرةسةنةو زؤر روشن بيرو ثيَشكةوتو بوةو زؤريش لةدةميَكةوةلةنيشتمانىئيَستاىدا نيشتة جى بووة..

 

 

 

 

 

نوسينى ريَكان طةردى

Bewar.kurdi@yahoo.com

 







No entries.

Rss_feed

bewar.kurdi@yahoo.com

No recent entries

Kati hewler

ثاش ماوةى قوربانيانى شةهيد

 



HELEBJA CHNO SAED




به‌شی یه‌که‌م: پێشینه‌ی تیۆری

 

دوای بیست ساڵ له‌ کاره‌ساتی (گه‌وره‌ترین هێرشی چه‌کی کیمیایی دوای شه‌ری جیهانی یه‌که‌م;) بۆ سه‌ر گه‌له‌که‌مان نه‌ک هه‌ر نه‌مانتوانیوه له‌ ئاست ئه‌م کاره‌ساته‌ هه‌نگاوی جدی بنێین، به‌ڵکو لایه‌نی که‌م پاشماوه‌ و ماکه‌کانی کاری ئه‌م کاره‌سات (ان;)ه‌‌ له‌سه‌ر قوربانیانی نه‌هێڵین. هێزه‌ باڵاده‌سته‌کانی کوردستان و حکومه‌ت له‌ لایه‌که‌وه‌ تا ده‌توانن له‌ پای به‌رژه‌وه‌ندی‌یه‌ ته‌سکه‌کانیان ئه‌م کاره‌ساته‌ بچوک وبچوکتر ده‌که‌نه‌وه‌ و، له‌ لایه‌کی تریشه‌وه نه‌ک هه‌ر له‌ ئاست ئه‌م لێپرسراوێتی‌یه‌ نه‌بوونه‌ که‌ هه‌رهیچ نه‌بێ بتوانن تاوانباران به دادگا بگه‌یه‌نن و قه‌ره‌بوی قوربانیان بکه‌نه‌وه‌، به‌ڵکو به‌رده‌وام، به به‌‌په‌راوێزخستنیان و رێزگرتنی زیاترله‌ تاوانباران وبه‌رگری‌لێکردنیان برینه‌کانی قوربانیان قوڵتر و قوڵتر ده‌که‌نه‌وه‌.‌

ماکه‌‌‌ جه‌سته‌یی‌یه‌کانی هێرشی چه‌کی کیمیایی له‌سه‌ر قوربانیان، وه‌ک نه‌خۆشی‌یه‌کانی سینگ، پێست و ده‌مار، شێرپه‌نجه‌، گۆڕانه‌ بۆمایی‌یه‌کان و له‌ دایک‌بوونی منداڵ به‌ شێواوی تاڕاده‌یه‌ک سه‌لمێنراوه‌ و تیشکی خراوه‌ته‌ سه‌ر. ماکه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌کانی ئه‌نفال و باری ناهه‌مواری بژێوی قوربانیان زۆری له‌سه‌ر وتراوه‌ و که‌می بۆ کراوه‌. ئه‌وه‌ی تا ئێستا به‌ ته‌واوی فه‌رامۆش‌کراوه‌ ماکه‌ ده‌روونی‌یه‌کان و کاری درێژخایه‌نی کاره‌ساتی ئه‌نفاله‌ له‌سه‌ر ده‌روون و که‌سایه‌تی پاشماوه‌ی قوربانیان.‌ دوای کاره‌ساتی جه‌رگبڕی ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌، رزگاربووانی له‌ چ بار‌ێکی ده‌روونی دان؟ چۆن بیرده‌که‌نه‌وه‌؟ چۆن ده‌ڕواننه‌ ژیان؟ چۆن ‌هه‌ڵسوکه‌وت ده‌که‌ن؟...؟

سه‌ره‌تا پێشینه‌ تیۆریه‌کانی کاری ده‌روونی کاره‌سات یا زه‌بری ده‌روونی له‌ سه‌ر توشبووان یا قوربانیان به‌ گشتی ده‌خه‌ینه‌ روو.

زه‌بری ده‌روونی (Psychotrauma)

رووداو یا بارێک (کورت یا درێژخایه‌ن;) که‌ سروشتێکی کاره‌ساتاوی یا مه‌ترسی له‌سه‌ر ژیان و ته‌ندروستی مرۆڤ هه‌بێت، که‌‌ لای هه‌رکه‌سێک ترسێکی له‌ راده‌به‌ده‌ر و نائومێدی درو‌ست بکات.

زه‌بری ده‌روونی له‌وانه‌یه‌ مرۆڤکرده‌ بێت، وه‌ک؛ ده‌ستدرێژی‌کردن، شه‌ڕ، تیرۆر و به‌بارمته‌گرتن‌، ئه‌شکه‌نجه‌ و به‌ندی سیاسی، قات‌وقڕی به‌ كۆمه‌ڵ و ئۆردوگای زۆره‌ملێ. یا کاره‌ساتێکی سروشتی، پیشه‌یی یا روداو بێت، هه‌روه‌ها کورت‌ـ یا درێژخایه‌ن ‌بێت؛

1.      کورت‌خایه‌ن: وه‌ک کاره‌ساتی سروشتی، رووداوی ته‌کنیکی و پیشه‌یی، ده‌ستدرێژی چه‌کداری.

2.      درێژخایه‌ن یا دووباره‌بۆوه‌: وه‌ک به‌ بارمته‌گرتن، زیندانی، ئه‌شکه‌نجه‌ی به‌رده‌وام، ئۆردوگای زۆره‌ملێ...هتد

  رێژه‌ی کارتێکردنی زه‌بری ده‌روونی له‌سه‌ر مرۆڤ و ده‌رکه‌وتنی گرفته‌ ده‌روونی‌یه‌کانی دوای کاره‌سات تا ئێستا ده‌ره‌نجامی جیاوازی هه‌یه‌. ناکرێ بڵێین که‌ قوربانیانی هه‌ر کاره‌ساتێ هه‌موو به‌ گشتی و به‌ هه‌مان راده و شێواز‌ کاردانه‌وه‌ی ده‌روونیان ده‌بێت. چونکه‌ کاره‌سات به‌ رێژه‌ی جیاواز کار له‌ که‌سه‌کان ده‌کات. ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندی به‌ جۆری کاره‌ساته‌که‌‌ خۆی و قوربانیه‌که‌ هه‌یه‌.    

 کاره‌ساته‌ مرۆڤکرده‌ و درێژخایه‌نه‌کان به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ جۆره‌کانی تری زه‌بری ده‌روونی کاری نێگه‌تیڤی خراپتر و به‌رده‌وامی له‌ سه‌ر ژیانی قوربانیان هه‌یه‌.  چه‌ندین هۆکاری هه‌مه‌لایه‌ن هه‌ن که‌ شێواز و ئاستی کاردانه‌وه‌ی مرۆڤ به‌رامبه‌ر زه‌بری ده‌روونی دیاری ده‌که‌ن:

1.      هۆکاره‌ بایۆلۆجی‌یه‌کان: وه‌ک ته‌مه‌ن، توخم، بۆماوه‌.

2.      هۆکاره‌ ده‌روونی‌یه‌کان: باری ده‌روونی‌ پێشووتر، ئه‌زمو‌نی ژیان و کاره‌سات.

3.      هۆکاره‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان: پاڵپشتی کۆمه‌ڵایه‌تی و چینی کۆمه‌ڵایه‌تی جیاواز.

 گرفته‌ ده‌روونی‌یه‌کانی دوای کاره‌سات یا زه‌بری ده‌روونی ده‌کرێ کتوپڕ یا له‌سه‌رخۆ، کورت‌ـ یا درێژخایه‌ن، سوک یا قورس بن. به‌م پێودانگانه‌ و چۆنیه‌تی کاردانه‌وه‌ی لێقه‌وماو‌ و ماکه‌کان، گرفته‌ ده‌روونی‌یه‌کانی دوای کاره‌سات ده‌کرێن به‌ چه‌ند جۆرێک:

1.      فشاری ده‌روونی کتوپڕ (Acute stress disorder)

2.      شێوانی خۆگونجان  (Adjustment disorder ) 

3.      فشاری ده‌روونی دوای زه‌بر (Posttraumatic Stress Disorder-PTSD)

4.      فشاری ده‌روونی ئاڵۆزی دوای زه‌بری (Complex-PTSD )

  فشاری ده‌روونی کتوپڕ: دوای هه‌ر رووداوێکی ناخۆش و له‌ توانای مرۆڤ به‌ده‌ر، که‌سی توشبوو‌ راسته‌وخۆ کاردانه‌وه‌یه‌کی کتوپڕی ده‌بێ. سه‌ره‌تا به‌ تاسان، له‌ هۆش‌خۆچوون، بێ‌ئاگایی و شێواوی، داته‌پینی جه‌سته‌یی ده‌ست‌پێده‌کات. یا له‌و‌انه‌یه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ که‌سه‌که‌ تووشی نائارامی و هه‌ڵپه‌یی تا راکردن و وێڵ‌بوون ببێت. ماکه‌ جه‌سته‌یی‌یه‌کانی تۆقان، وه‌ک دڵه‌کوته‌، زۆر ئاره‌ق‌کردن، ته‌نگه‌نه‌فه‌سی، هێڵنج، و سورهه‌ڵگه‌ڕان له‌وانه‌یه‌ له‌‌ هه‌مان کات تێبینی بکرێ. فشاری ده‌روونی کتوپڕ له‌ماوه‌ی چه‌ند خوله‌کێک دوای کاره‌سات له‌ مرۆڤی لێقه‌وماو ده‌رده‌که‌وێت و له‌وانه‌یه‌ چه‌ند رۆژێک (تا چوار هه‌فته‌;) بخایه‌نێت.

 

  شێوانی خۆگونجان: دوای گۆڕانێکی بنچینه‌یی وچاره‌نووسساز له‌ ژیان یا کاره‌ساتێکی چاوه‌ڕوانکراو ،که‌ ژیانی ئاسایی رۆژانه‌ بشێوێنێ، مرۆڤ هه‌ست به‌ فشارێکی ده‌روونی به‌رده‌اوم ده‌کات و نا‌توانێ خۆی له‌گه‌ڵ بگونجێنی. جیابوونه‌وه‌، له‌ده‌ست‌دانی که‌سێکی نزیک، کۆچکردن، ئاواره‌بوون، تووشبوون به‌ نه‌خۆشیه‌کی کوشنده‌ یا درێژخایه‌ن، ته‌نها هه‌ندێ جار گۆرانکاری چاوه‌ڕوانکراو له‌ ژیانی ئاسایی، وه‌ک گۆڕینی شوێنی ژیان یا کار، مناڵ‌بوون ...هتد ئه‌م گرفته‌ لای مرۆڤ دروست ده‌که‌ن. ئه‌مه‌ش زیاتر په‌یوه‌سته‌ به‌ که‌سایه‌تی و ئه‌زموونی رابردوو و سایکۆلۆجی ئه‌و که‌سه‌. ماکه‌کانی ئه‌م گرفته‌ زیاتر له‌ شێوه‌ی خه‌مۆکی، دڵه‌راوکێ یان تێکه‌ڵ له‌ هه‌ردووکیان ده‌رده‌که‌وێت و چه‌ند مانگێک ده‌خایه‌نێت.

 

 

  فشاری ده‌روونی دوای زه‌بر: مرۆڤ که‌ تووشی کاره‌ساتێ ده‌بێ یا ده‌یبینێ، که‌ تیایدا ژیانی خۆی یا که‌سانی نزیکی ده‌که‌وێته‌ مه‌ترسی، له‌گه‌ڵیا تووشی ترسێکی مه‌زن، بێ په‌نایی و شۆک ده‌بێت. دواتر له‌ ماوه‌ی چه‌ند هه‌فته‌ یان مانگێک ماکه‌کانی فشاری ده‌روونی دوای زه‌بری لێ‌ده‌رده‌که‌وێت. دێوه‌زمه‌، بیرکه‌وتنه‌وه‌ و هه‌ست‌کردن به‌ دووباره‌ روودانه‌وه‌ی یا تیاژیانی کاره‌ساته‌که‌، یا بینینی تارمایی. تێکچوون به‌ به‌بیرهاتنه‌وه‌ی رووداوه‌که‌ یا به‌و شتانه‌ی ‌که‌‌ بیر دێننه‌وه (وه‌ک وێنه‌، ناو، شوێن، کات...)‌ و کاردانه‌وه‌ی به‌ خۆدوورخستنه‌وه‌ له‌ هه‌ست و بیر و باسکردنی، که‌س و شوێن، چالاکی و ئه‌و بارانه‌ی که به‌‌ کارساته‌که په‌یوه‌ستن. هه‌ست وسۆز ‌سربوون، بیرچوونه‌وه‌ی به‌شێکی (گرنگی;) کاره‌ساته‌که‌، خۆدوورخستنه‌ووه‌ له‌ ئاره‌زوو و چالاکیه‌کان، نامۆیی، خه‌وزڕان، زوو‌هه‌ڵچوون، بیركۆڵی، نائارامی، زۆر وریایی و راچڵه‌کین. ئه‌مانه‌ به‌گشتی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی و پیشه‌یی و بواره‌کانی تری ژیان ده‌شێوێنن. زۆر جار ماکه‌کانی ئه‌م گرفته‌ بۆ یه‌که‌م‌جار دوای ماوه‌یه‌کی درێژ له‌ کاره‌ساته‌که‌ تا چه‌ندین ساڵ ئینجا ده‌رده‌که‌وێ، که‌ لایه‌نی که‌م زیاتر له‌ مانگێ ده‌خایه‌نێ. دوای  کاره‌ساتی نوێ یان گۆڕانێکی بنچینه‌یی له‌ ژیان له‌وانه‌یه‌ ماکه‌کان به‌هێز یا دووباره ‌ ببنه‌وه‌.

 

 

  فشاری ده‌روونی ئاڵۆزی دوای زه‌بری: یا گۆڕانی هه‌میشه‌یی که‌سایه‌تی دوای زه‌بر: گۆڕانی که‌سایه‌تی دوای زه‌برێکی توند یا کاره‌ساتێکی ناخۆش، به‌رده‌وام یا دووباره‌ بۆوه‌، دووباره‌ و چه‌ندباره‌ بوون به‌ قوربانی؛ له‌گه‌ڵ شێوانی بیرکردنه‌وه‌، هه‌ست و سۆز و باری ده‌روونی وکۆمه‌ڵایه‌تی که‌ لایه‌نی که‌م دوو ساڵ به‌رده‌وام ده‌بێت، بۆ نموونه‌ دوای به‌ندکردن و ئه‌شکه‌نجه‌دان، دیل، به‌ بارمته‌گرتن،کۆمه‌ڵکوژی، ئۆردوگای زۆره‌ملێ....

 ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ بۆ یه‌که‌م جار له‌ ساڵی 1992 به‌کارهێنرا. تا ئێستا زۆر به‌ که‌می لێکۆڵینه‌وه‌ی زانستی وسیستماتیکیانه‌ی له‌سه‌ر کراوه‌. ئه‌م گۆڕانه‌ یا شێوانه‌ی که‌سایه‌تی زیاتر له‌ ئه‌نجامی کاره‌ساتێکی جه‌رگبڕ، به‌ تایبه‌تی گه‌ر به‌رده‌وام، درێژخایه‌ن، دووباره‌بۆوه، یا کاره‌ساتی یه‌ک له‌ دوای یه‌ک دروست ده‌بێت. که‌سی لێقه‌وماو له‌ زۆربه‌ی باره‌کان پێشتر زۆربه‌ی گرفته ده‌روونی‌یه‌‌کانی دوای کاره‌سات ژیاوه، به‌ تایبه‌تی گه‌ر باری گشتی که‌سه‌که‌ له‌ بار نه‌بێ و به‌ ‌شێوه‌یه‌کی بنبڕ چاره‌سه‌ر نه‌کرێ‌، له‌ هه‌ندێ باریش به‌بێ ئه‌م پێشینانه‌ مرۆڤ دوای ماوه‌یه‌کی درێژ تووشی ئه‌م گرفته‌ ده‌بێ. سیماکانی ئه‌م گۆڕانه‌ی که‌سایه‌تیش له‌م چه‌ند خاڵه‌ کورت ده‌کرێنه‌وه‌:

·        شێوانی خۆناسین (له‌ خۆگه‌یشتن;): هه‌ست به‌ خه‌تا و تاوان و شه‌رمه‌زاری کردن، به‌ تایبه‌تی به‌رامبه‌ر که‌سانی نزیکی که‌ له‌ هه‌مان کاره‌سات تیاچوونه‌. هه‌ست‌کردن به‌ بێ‌پشت‌وپه‌نایی، ته‌نهایی، خۆبه‌که‌م‌زانین وله‌که‌داربوون (ستیگما;)، هه‌ستکردن به‌وه‌ی که‌ که‌س تێی ناگا و ناتوانێ ئه‌و ژیانه‌ شێواوه‌ی به‌رده‌وام ‌پێبدا یا راستی‌بکاته‌وه‌.

·        چۆنیه‌تی تێگه‌یشتن یا هه‌ڵوێست‌وه‌رگرتن له‌ تاوانباران: زۆر بیرکردنه‌وه‌ له‌ تاونباران و به‌ خه‌یاڵی سه‌یرکردنیان، بیری به‌رده‌وامی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌.‌

·        گۆڕانی په‌یوه‌ندی‌یه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان: دووره‌په‌رێزی و ته‌ریکی، عه‌وداڵی به‌دوای فریادڕه‌سێک، بێ‌متمانه‌یی و هه‌ڵوێستی دوژمنانه‌ (زۆر جار به‌رامبه‌ر هه‌موو که‌س;)، دووباره‌ خۆ به‌ قوربانی‌کردن یا چه‌وساندنه‌وه‌ی خه‌ڵکانی تر.

·        گۆڕانی هۆشمه‌ندی: بیرکۆڵی, هه‌ست‌کردن به‌وه‌ی که ده‌ورو‌به‌ر گۆڕاوه‌ یا وه‌ک شتێکی خه‌یاڵی ده‌بینرێ (Derealisation)، یا به‌وه‌ی که‌ که‌سه‌که‌ خۆی گۆڕاوه یا خۆی خاوه‌نی خۆی نی‌یه‌، جه‌سته‌ و ده‌روونی دوو شتی لێک جیا و ناته‌بان‌‌ (Depersonalisation).

·        گۆڕانی سۆز: زۆر بیر له‌ خۆکوشتن کردنه‌وه‌، خۆ ئه‌زیه‌تدان، خۆ خستنه ناو‌ هه‌لاکه‌ت و باری مه‌ترسی‌دار، هه‌ڵچوون و شه‌ڕانگێزی، دڕنده‌یی.

·        گۆڕانی مه‌زاج و بیرکردنه‌وه‌: وه‌ک بێ‌باوه‌ڕی، بێ هیوایی، نائومێدی، هه‌ست به‌ به‌تاڵی کردن، نامۆیی.

 

 

  جیاوازی ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ فشاری ده‌روونی دوای زه‌بر، له‌پاڵ بوونی زه‌بری ده‌روونی درێژخایه‌ن، له‌ شێوانی به‌رفراوانی هه‌مه‌لایه‌نه‌ی هۆشمه‌ندی، سۆز و باری ده‌روونی‌ـکۆمه‌ڵایه‌تی بۆ ماوه‌یه‌کی درێژخایه‌ن خۆی ده‌بینێته‌وه‌.

 

 جیا له‌ باره‌ ده‌روونی‌یه تایبه‌تی‌یه‌‌کانی دوای کاره‌سات، مرۆڤ له‌وانه‌یه‌ له‌ هه‌ندێ بار ته‌نها تووشی

خه‌مۆکی یا دڵه‌راوکێ ببێ، به‌بێ ئه‌وه‌ی ماکه‌کانی راسته‌وخۆی زه‌بری ده‌روونی لێ ده‌ربکه‌وێ. یان له‌گه‌ڵ ده‌رکه‌وتنی ماکه‌ ده‌روونی‌یه‌کانی دوای کاره‌سات تووشی گرفتی لاوه‌کیش ببێت؛ وه‌ک خوگری به‌ ئه‌لکحول، مادده‌ سرکه‌ره‌کان یا ده‌رمانی هێورکردنه‌وه‌.  

 

 

چاره‌سه‌رکردن و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئه‌م گرفتانه‌ پێویستی به‌ چاره‌سه‌ری هه‌مه‌لایه‌ن (پزیشکی، ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی;) و درێژخایه‌ن هه‌یه‌، که‌ ده‌کرێ بۆ تاک یا کۆمه‌ڵێک که‌س ئه‌نجام بدرێ.‌ قۆناغی یه‌که‌م به‌ جێگیرکردنی باری ده‌روونی قوربانی‌یه‌که به‌ هۆی‌ هێورکردنه‌وه، مسۆگه‌رکردنی بارێکی ئارام و ئاسایش و باریکی کۆمه‌ڵایه‌تی جێگیر ده‌ست پێ‌ده‌کات. دواتر به‌ شێوه‌یه‌کی سیستماتیکیانه‌ رووبه‌رووکردنه‌وه‌ی که‌سه‌که و راهێنانی‌ به‌و بارانه‌ی که‌ دووباره‌ ده‌یباته‌وه ‌هه‌مان ساتی کاره‌ساته‌که‌ و پێشتر به‌رده‌وام خۆی  لێ‌پاراستووه. ئینجا‌ هه‌وڵدان بۆ مسۆگه‌رکردن و ده‌ست‌پێ‌کردنه‌وه‌ و بنیادنانه‌وه‌ی ژیانێکی نوێ بۆ قوربانیان.   ‌

 

ئه‌مانه‌ به‌ر له‌ هه‌موو شتێ پێویستی‌ به‌ هه‌وڵی دڵسۆزانه‌ی لایه‌ن و که‌سانی په‌یوه‌نددار هه‌یه‌. دواتر له‌گه‌ڵ بوونی تیمی تایبه‌ت له‌ پسپۆری ده‌روونسازی، ده‌روونناسی، لێکۆله‌ره‌وه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی ...هتد، ده‌بێ هه‌موو پێداویستی‌یه‌کانی ئه‌م پرۆسه‌یه‌، له‌ هه‌مووی گرنگتر پێداویستی بژێوی و پاڵپشتی کۆمه‌ڵایه‌تی بۆ قوربانیان ده‌بێ فه‌راهام بکرێ

 








 

دةرونى

بیرۆكه‌ى ئه‌و كتێبه‌ (فرۆیده ‌نوێباوه‌كان ... هه‌وڵێك بۆ دۆزینه‌وه‌ى هه‌قیقه‌ت;) * : میَژوو تاهه‌تایه‌ سه‌ده‌ى بیسته‌م به‌بیردێنێته‌وه‌ وه‌ك سه‌ده‌یه‌ك گه‌وره‌گڕكانه ‌كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانى تیا ته‌قیه‌وه‌ وسه‌ده‌ى ململانه‌ قووڵه‌كانى ئایدیۆلۆجی بوو، تیۆریزه‌وانه ‌لیبراله ‌بۆرژواكان هه‌وڵده‌ده‌ن خۆرادیكاڵیانه‌نیشان بده‌ن گوایه‌ راشكاوانه‌ ره‌خنه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى سه‌رمایه‌داری ده‌گرن و پلانى ئه‌وتۆش ده‌خه‌نه‌رِوو بۆ (چاره‌سه‌ركردنى;) یا (گۆرِینێكی شۆرِشگێڕانه‌;) ئه‌وان وێڕاى ویستیان به‌دژه‌ كۆمۆنیست داده‌نرێن مادامه‌كینێ ته‌نیا پلانه ‌چاكسازییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی وخه‌یاڵییه‌كان ده‌خه‌نه ‌ڕِوو بۆ گۆڕینی سه‌رمایه‌داریی وه‌ك ئه‌لته‌رناتیڤێكى به‌رنامه‌ى ماركسی بۆ دووباره ‌بنیاتنانه‌وه‌ى جیهان له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی شۆرِشگێری، ئه‌و به‌رنامه‌یه‌ی چاك تاقیكراوه‌ته‌ و ‌و له‌سه‌ر بناغه‌یه‌كی زانستیش هه‌ڵنراوه‌

 

به‌هۆى ئه‌و سروشته ئاڵۆزه‌ و دژیه‌كیه‌ى هه‌ڵوێستى تیۆریی وكۆمه‌ڵایه‌تی بیرمه‌نده‌ لیبراله ‌بۆرژواكان له‌لایه‌ك و ره‌خنه‌ ره‌سه‌نه ‌كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌یان له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى بۆرژوا له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ و له ‌ئه‌نجامی نزیكبوونه‌وه‌یان له‌ دژایه‌تی كۆمۆنیزم و باڵی راستڕه‌و و بره‌و دانى بیروڕایان له‌لایه‌ن توێژێكى تایبه‌تى رۆشنبیر و بۆرژوا و چه‌پڕه‌وى توندڕه‌وی لاوان ئه‌وه‌ شیكردنه‌وه‌یه‌ك و هه‌ڵسه‌نگاندنێكی ره‌خنه‌گرانه‌ى ماركسیی بۆ بیروڕاكانى بۆرژوالیبراله‌كان له‌ گۆشه ‌نیگاى زانستی و ئایدیۆلۆجى له‌و كاته‌ى ئێستادا گه‌له‌ك گرنگه‌.

په‌یمانگه‌ى تۆژینه‌وه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ فرانكفۆرت، كه‌ فرۆم له‌ 1929- 1932 كاری تیا كردووه‌، رۆڵێكی كاریگه‌ری هه‌بووه‌ له‌ به‌رجه‌سته ‌كردنى بیروڕا فه‌لسه‌فی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانى فرۆم، له‌وێدا فێرگه‌ى فرانكفۆرت له‌كۆمه‌ڵناسی چێ بوو، له‌ویشه‌وه ‌ناوی ئه‌وى پێبڕا، جالێره‌دا گرنگه‌ رووبكه‌ینه‌ ئه‌و بیروڕا فه‌لسه‌فى و سیاسیانه‌ى كۆمه‌ڵناس و ده‌روونناسی ئه‌مریكی ئه‌ریك فرۆم یه‌كێك له ‌دامه‌زرێنه‌رانى رێره‌وتى تازه‌ى فرۆیدییانه‌ له‌ ده‌روونشیكاریدا.فه‌لسه‌فه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تی فرۆم جیایه‌ له‌وه‌ى هاوڕێكانى، به‌وه‌ى که‌ له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی ئایدیۆلۆجی فرۆیدیی هه‌ڵنراوه‌ و له ‌هه‌مان كاتدا كاریگه‌رى فه‌لسه‌فه‌ى ماركسی له‌سه‌ر بوو .فه‌لسه‌فه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تى فرۆم ره‌نگدانه‌وه‌یه‌كی ده‌ستپاكانه‌ى چه‌ندین لایه‌نى تۆژینه‌وه‌ى زانستیی ده‌خاته‌ڕِوو، كه‌ هزر و هۆشی نماینده‌كانى ئه‌و فێرگه‌یه‌ی سه‌رقاڵ كردبوو له‌وانه‌ش (ماكس هوركهایمه‌ر و تیۆدۆر ئه‌دۆرنۆ و هربرت ماركۆزه‌;) كه‌ ده‌یانویست مۆركێكی لیبرالییانه ‌بخه‌نه ‌سه‌ر ته‌وێڵی ماركسیزم له‌ رێگه‌ى ئاوێته ‌كردنى له‌گه‌ڵ هیگلیزمى نوێ و وجودیه‌ت و فرۆیدیزم، به‌خواستى دۆزینه‌وه‌ى (نێوه‌ندى زێڕین;) بوون، واته‌ رێگه‌ى سێیه‌م له‌ فه‌لسه‌فه‌دا.بیروڕا كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌لسه‌فیه‌كانى فرۆم یه‌كێكه‌ له‌و تیۆره ‌مرۆییانه‌ى له ‌خۆرئاوادا وه‌دیار ده‌كه‌ون ومیللییه‌تێتی خۆیان هه‌یه‌، به‌و پێیه‌ى چه‌ند لكێكن له ‌جۆرێكی ئه‌و ته‌عالیمه ‌دینى و فه‌لسه‌فیانه‌ى كه‌ ره‌نگدانه‌وه‌یه‌كی روون و مسۆگه‌رى ئه‌و راو و بۆچوونانه‌ن كه‌ بۆرژوای بچووك و ناوه‌ڕِاست به‌خۆیانه‌وه‌ گرتووه‌، هه‌روه‌ها مگێز و روانینی به‌شێكی بنه‌ڕِه‌تى رۆشنبیرانی بۆرژوا، ئه‌وانه‌ى خودان خولیای ئازادی و رزگاریی و دیموكراسین.فرۆم هه‌وڵ ده‌دات (ئاوێته‌یه‌ك چێ بكات;) له‌ فرۆیدیزم و ماركسیزم، ماركسیزمیش ئه‌نترۆپۆلیجیانه ‌شی بكاته‌وه‌، فرۆم – له ‌میانه‌ى كۆششه‌كانیدا بۆ پیاده‌كردنى هه‌ندێ بیروراى ده‌روونشیكاریی له‌مه‌ڕِ روونكردنه‌وه‌ى پرۆسه ‌و دیارده ‌كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان- به ‌دواى ئاڕاسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه ‌فه‌لسه‌فییه‌كاندا ده‌چێت، كه‌ فرۆید رێگا خۆشكه‌ری بووه‌ له ‌نووسینه‌كانیدا له‌باره‌ى ده‌رووناسی كۆمه‌ڵایه‌تی وئه‌خلاق ودین و... هتد.فرۆم وه‌ك تایبه‌ت كارێك له پیاده‌كردنى ده‌روونشیكاریی به‌سه‌ر تۆژینه‌وه‌ى پرسه ‌كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ناسرا، دواى ده‌رچوونى كتێبه ‌نایابه‌كه‌ى ((راكردن له‌ ئازادی;)) له‌ساڵى 1941، كه‌ بوو به ‌بره‌وترین كتێب، به‌ڵام پره‌نسیپه ‌بنه‌ڕِه‌تیییه‌كانی له‌و به‌رهه‌مانه‌ى دوایی داڕژت و خسته‌ ڕوو: ئاده‌میزاد بۆ خودی خۆی (1947)، كۆمه‌ڵگه‌ى ئاقڵ (1955)، هونه‌ری خۆشه‌ویستی (1956)، چه‌مكى مرۆڤ لاى ماركس (1961)، له‌ودیو پێوه‌نده‌كانى وه‌همه‌وه‌ (1962)، دڵی ئاده‌میزاد (1964) و به‌رهه‌می دیكه‌.ئه‌ریك فرۆم ته‌نیا به‌هۆى دانسقه‌یی فره ‌به‌رهه‌م و دانراوه ‌ئه‌كادیمیه‌كانى له‌ بووارى فه‌لسه‌فه ‌و كۆمه‌ڵایه‌تیى و ده‌روونناسی و زانستی تیۆری مۆراڵ و ئایین شۆره‌ت و ناوبانگی په‌یدا نه‌كرد، بگره‌ به‌هۆى ئه‌و جموجۆڵ و چالاكییه‌ به‌رفراوانانه‌شی له‌ كار و باره ‌گشتییه‌كاندا.له‌و كاته‌ى فیَرگه ‌ته‌قلیدیه ‌بۆرژواییه‌كان له ‌فه‌لسه‌فه‌ به‌ قه‌یرانێكی مه‌زن ره‌ت ده‌بن كاتێك بایه‌خ و گرنگیی به‌ ماركسیزم ده‌دریَ، بیروڕا فه‌لسه‌فی و سیاسیه‌كانى فێرگه‌ى فرانكفۆرت له‌ كۆمه‌ڵناسی پێشوه‌چوونێكی به‌رچاوى له‌و ساڵانه‌دا به‌خۆیه‌وه‌ دیوه‌، جێ په‌نجه‌ى به‌سه‌ر بیروڕا فه‌لسه‌فى و سیاسیه‌كانى رۆشنبیرانى بۆرژوا و توێژى لاوان له‌ وڵاتانى ئه‌مڕۆی سه‌رمایه‌داری جێ هیَشتووه‌. شیكردنه‌وه‌ى ره‌خنه ‌گرانه‌ى فه‌لسه‌فه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تى لاى فرۆم له‌مه‌ڕِ ده‌ستنیشانكردنى وه‌هم و هه‌ڵه ‌تیۆری و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ئه‌مرِۆ به‌سووده‌، كه‌ ئێستا رۆشنبیره ‌لیبراڵه ‌بۆرژواكان به ‌پیریه‌وه ‌ده‌چن، جا بۆئه‌وه‌ى له‌ كرۆكى بیروڕا فه‌لسه‌فی و سیاسیه‌كانى فرۆم بگه‌ین به ‌كه‌لكه‌ ئه‌و بیروڕا و تیۆرانه‌ بخوێنین كه ‌زه‌وینه‌ى ره‌خساندنى بوون به‌ر له‌وه‌ى ده‌ست به‌ شیكردنه‌وه‌ى بیروڕا تایبه‌تییه‌كانى فرۆم بكه‌ین

 

پێرستی بابه‌ته‌كانى ئه‌و كتێبه‌

 

* پیَشه‌كى* به‌شی یه‌كه‌م : گه‌شه‌ى ئاراسته‌ى فه‌لسه‌فه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ ده‌روونشیكاریدا1.    بنه‌وانى ئه‌و ئاراسته‌یه‌ له‌ ده‌روونشیكاریدا2.    سه‌رهه‌ڵدانی فرۆیدیزمى نویَ

 

* به‌شی دووه‌م : ئاده‌میزاد ومیَژوو1.    چه‌مكى فرۆیدیزمى نوێ له‌باره‌ى سروشتى ئاده‌میزاد2.    راوبۆچوونى فرۆیدییه‌ نوێباوه‌كان له‌باره‌ى هیَزه‌پاڵنه‌ره‌كانى گه‌شه‌ىمیَژوویی وئامانجه‌كانى و مه‌به‌سته‌كه‌ى

 

* به‌شی سێیه‌م : ته‌فسیری ده‌روونى كارلێك كردنى به‌رجه‌سته‌یی میَژوویی له‌ نێوان تاك و كۆمه‌ڵگه‌1.    چه‌مكى فرۆیدییانه‌ى نویَ له‌باره‌ى كه‌سایه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی2.    سروشتی ((نه‌ست;)) و رۆڵی له‌ پرۆسه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تی میَژوویی

 

* به‌شی چواره‌م : وه‌همه‌كۆمه‌ڵایه‌تی مێژووییه‌كان لاى فرۆیدیه‌ نوێباوه‌كان1.    سیفه‌ته ‌بنه‌رِه‌تییه‌كانى ره‌خنه‌گرتن له‌ فرۆیدیه ‌نوێباوه ‌كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ى سه‌رمایه‌داری

 

 

 

* كۆتایی

 

 

فرۆیده ‌تازه‌كاران كێن؟

فرۆیده‌ نوێباوه‌كان ئه‌و ناوه‌یه‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتی ده‌روونناسی بۆ پێرِۆكارانى رێبازى فرۆید ده‌گه‌رِیَته‌وه‌ له‌ ده‌روونشیكاریی و ده‌روونناسان، ئه‌وانه‌ى هاوده‌مى بوون یا دواى ئه‌و هاتن، وێڕای جیاوازى بیروراكانیان له‌وانه‌ش :

 

1.    كارل یۆنگ K.JUNG : هاوه‌ڵی فرۆید بوو دوایی لێی دووركه‌وته‌وه‌ و تیۆرێكى به ‌ناوى (ده‌روونناسی شیكه‌ره‌وانه‌;) دانا پوخته‌كه‌ى ئه‌وه‌یه‌ كۆمه‌ڵی وزه‌ى ژیان (Libido) ته‌نیا و ته‌نیا به‌ پێكهاته‌یه‌كی سێكسیی دانانرێت، به‌لكه‌ ئامێته‌یه‌كه‌ى گه‌وره‌یه‌ له‌ ته‌واوى غه‌ریزه‌كانى ژیان وئه‌و شعوره‌ى فرۆید باسی كردووه‌ بۆ نێَو قووڵایی وناخێَكی گه‌وره‌تر ده‌كشێت له‌ونه‌سته ‌تاكه ‌كه‌سیه‌وه‌  بۆ نه‌ستیه‌تى گشتى خه‌ڵكى و سولاله‌ته‌ زۆر دێرینه‌كه‌یان، ئه‌مه‌شی ناو نا (ئه‌قلی سولاله‌یی;) (An cestral un concisus) یۆنگ له ‌سۆنگه‌ى جیاوازى له‌گه‌ڵ فرۆید هه‌وڵیدا ئامانج و غایه‌ت له‌ ره‌فتار و هه‌ڵسوكه‌وته‌وه‌ ته‌فسیر بكا نه‌ك ته‌فسیر كردنى ئه‌و هۆیانه‌ى دێنه ‌ئاراوه‌، جه‌ختكردنى یۆنگ له‌سه‌ر پرسى گرفته ‌هه‌نووكه‌ییه‌كانى تاكه ‌كه‌س وته‌كامولی كه‌سایه‌تیه‌كه‌ى كاری كرده‌سه‌ر بیروتیۆره‌كانى ئه‌و گرووپه‌ به‌تایبه‌ت فرۆم وهۆرنى و... هتد .2.    ئه‌‌دله‌ر : Adlar سێیه‌م هاوه‌ڵی فرۆید بوو، چوون رێبازه‌كه‌ى له‌ ده‌روونشیكاری له ‌رووى شێوازه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى فرۆید جیاوازى نییه‌، وه‌لێ گه‌له‌ك كورتتره‌ له‌ هى فرۆید له‌سه‌ر چه‌ند بنه‌مایه‌كی تیۆری دانراوه‌، له ‌ره‌گه‌وه‌ له‌ تیۆره‌كانى ئه‌و جیایه‌، ئه‌و حاڵه‌تانه‌ى فرۆید گرنگى پێداون له‌ رووى سێكسه‌وه‌ ئه‌دله‌ر به‌ حاله‌تگه‌لى هه‌ستكردنى تاك به‌ كه‌ماسی داناوه‌، پێشی وایه‌ ده‌كرێ تاك ئاوا شیبكرێته‌وه‌ و تێی بگه‌ی له‌رێگه‌ى ئامانج و پێداویستییه‌ هه‌نووكه‌ییه‌كانى ژیانى و بایه‌خیشی به‌ رابردووى منداڵێتی نه‌داوه‌ وه‌كو فرۆید، ئه‌و به‌پێی سروشتی سیسته‌مه ‌كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ى ده‌ورانده‌ورى نه‌شونما ده‌كات نه‌ك به‌زه‌بری هێزه ‌بایۆلۆجیه‌كانى به‌رده‌ستی.3.    كارین هۆرنى K.Hornay :هۆرنى وه‌رچه‌رخانێكی گه‌وره‌ى به‌ تیۆرى فرۆید دا نه‌خاسمه‌ له‌بوواری نیگه‌رانی، ئه‌و پێی وایه‌ له ‌هه‌ستكردن به‌ بێتوانایی له ‌ئاست دنیایه‌كى بارگاوى به‌دوژمنداریی و نه‌بوونى زه‌مانه‌ت سه‌رچاوه‌ى گرتووه‌، كه‌ جۆریَك له‌ (عێاب;) (عێابی نیگه‌رانی;) له‌ئاست هێز و خۆشه‌ویستی و سۆز و گوێڕایه‌ڵی و پاشه‌كشه ‌كردن، دێنته ‌ئاراوه‌، منداڵ گه‌ر په‌یوه‌ندی به‌ باوانى تیَكچوو ئه‌وه‌ ئاوا نه‌شونما ده‌كات هه‌ست به‌وه‌ ده‌كات ئه‌و جیهانه‌ى تێدا ده‌ژی كانگه‌ى هه‌ڕه‌‌شه‌ى مه‌ترسیدار و ئازار پیَگه‌یاندنه‌ بۆ ئه‌و به‌مه‌ش به‌ نه‌خۆشی ده‌روونى له ‌قه‌ڵه‌م ده‌دریَ، لایه‌نى چاره‌سه‌ری ده‌روونى به‌لاى هۆرنى به‌گژاچوونه‌وه‌ى ئه‌و هه‌سته ‌نا واقیعیه‌یه‌ كه ‌نه‌خۆش خۆی تیا ده‌بینی، شیفای راسته‌قینه‌ش له‌و هێزه‌ى ئه‌قڵ و به‌ده‌ن دایه‌ به ‌یه‌كه‌وه‌ .4.    ستیكل Sttekl : زێتر گرنگى به‌ چاره‌سه‌رى كرده‌نى ده‌روونى داوه‌ له‌وه‌ى تیۆریزه‌یی، زۆر گرنگی ده‌دا به‌و ململانه ‌هه‌نووكه‌ییانه‌ى حاڵه‌ته‌كه‌ پیَوه‌ى ده‌ناڵێنێ به‌بیَ گرنگى دان به‌ مملانه‌كانى پێشووتر به‌مه‌ش جیایه‌ له ‌فرۆید، به‌لاى ستیكل كه‌سایه‌تى له‌ هه‌ره‌ گرنگترین ئه‌و فاكته‌رانه‌یه‌، كه‌ یاریده‌ى چاره‌ى حاڵه‌تى نه‌خۆشه‌كه‌ ده‌دات، بۆیه‌ ئه‌و پتر بایه‌خ به‌ چۆنیه‌تی گه‌یشتنى چاره‌سه‌ر كه‌ر ده‌دات له‌ گه‌یشتنى به‌ ئامانجه‌كه‌ى .5.    تیۆدۆر رایك T.Reik : یه‌كێكه ‌له‌و فرۆیدیه‌ نوێخوازانه‌ى گرنگى داوه‌ به‌ خستنه‌رِووى ته‌فسیراتى نوێ بۆ كه‌سایه‌تی به‌و پێیه‌ى (نه‌ست ده‌زگایه‌;) بۆ وه‌ى ئه‌و هانده‌ره‌ سه‌روو حسییه ‌ده‌گمه‌نانه‌ (Extra sensory stimuli) وه‌ربگرێ، له‌وانیش (Telepathy) جه‌ختیشی له‌سه‌ر ئه‌وه‌كردۆته‌وه‌ (عێاب;)زاده‌ى له‌ ده‌ستدانی متمانه ‌به‌خۆكردنه‌ ئه‌و ئاراسته‌یه‌كى گرته ‌به‌ر ( سێكسیانه‌ به ‌لایه‌كى دیكه‌ى فرۆیدى هاوه‌ڵی له ‌رووى شیكردنه‌وه‌ى هۆیه‌كانى نه‌خۆشیه‌ ده‌روونیه‌كانن پێی وابوو تاكه ‌كه‌س كاتێ سه‌رقاڵی گه‌یشتنه‌ به‌ ترۆپكی چێژی سێكسیی دوورنییه‌ دووچاری نه‌خۆشی ده‌روونى ببیَت وه‌ك په‌رچه‌كرداری ئه‌و حاڵه‌ته‌ى به‌ده‌ستیه‌وه ‌ده‌ناڵیَنیَت;).6.    ئه‌دۆلف مایه‌ر A.Mair : له ‌رووى چاره‌سه‌ری ده‌روونیه‌وه‌ پشتی به‌ست به‌ تیۆری ته‌كامولی   (Intigiral Thiory)  تیۆریَكه‌ هه‌رسێ فاكتۆری ده‌روونى و فسیۆلۆجی و كۆمه‌ڵایه‌تی ئاوێته ‌ده‌كات، كه‌واته‌ به‌ڕاى مایه‌ر چاره‌سه‌رى ماقووڵ ده‌بێ له‌سه‌ر دووجۆر چاره‌ كردن سه‌رچاوه‌ى گرتبێ یه‌كێكیان ده‌روونی و ئه‌وی كه‌شیان جه‌سته‌یی مادییه‌ .به ‌گه‌یشتنی چاره‌سه‌ركه‌ر به‌ حاڵه‌تى ته‌كامول به‌پیَی ئه‌و تیۆره‌ ده‌كارێت زانیاری بایۆلۆجی وكۆمه‌ڵایه‌تی چاك گلداته‌وه‌ وێڕاى تایبه‌تمه‌ندیه‌كه‌ى وه‌ك چاره‌سه‌ركه‌رى ده‌روونین له ‌سه‌ریه‌تى ئه‌وه‌ى به‌رده‌سته‌ له‌ چاره‌ى ده‌روونى یا ده‌رمان به ‌كاری بخاتن هه‌روه‌ها مایه‌ر په‌یوه‌ندییه ‌كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانیشی به‌ هه‌ند گرتووه‌ له ‌رووى فاكته‌ره ‌ده‌روونیه‌كان و گرنگییان له‌ پرۆسه‌گه‌لى ئه‌و كارلێك كردنانه‌ى هه‌ڵچوونه ‌ده‌رده‌دارییه‌كان ده‌نێته‌وه هه‌روه‌ها وه‌ك فرۆید گرنگى نه‌داوه‌ به‌ فاكته‌ره ‌ده‌روونییه‌كان.7.    هارى سولیفان  H. Sulivan : پێی وایه‌ په‌یوه‌ندی نیَوان نه‌خۆشی ده‌روونی و چاره‌سه‌ركه‌ر ده‌بیَت له‌سه‌ر بنه‌ماى مرۆڤى به‌هیَز هه‌ڵنرابێ، ئه‌و به‌ چاره‌ى ده‌روونى ده‌زانیَ به‌وه‌ى ئه‌و زانسته‌یه‌، كه‌ په‌یوه‌ندییه‌ ئاڵو و ێره ‌مرۆییه‌كان - Inter personal Relation ships-  دیراسه ‌ده‌كات، به‌مه‌ش سولیفان زیاتر له‌ مایه‌ر نزیك ده‌بیَته‌وه‌ نه‌ك له‌ فرۆیدى هاوه‌ڵین ئه‌و جه‌ختى كردۆته‌ سه‌ر گرنگى هاوسۆزى له‌گه‌ڵ ئه‌و حاڵه‌ته‌ى چاره‌ىده‌كات، مرۆڤ به‌راى ئه‌و زاده‌ى حاڵه‌تێكه‌ له‌ كارلێك كردنى نێوانم و ئه‌وانی دیكه‌ و پیَداویستیه‌ به‌ده‌نییه‌كان و پێداویستی بۆ ئاسایش و ئاسووده‌یی له‌ پێداویستییه‌ سه‌ره‌كیه‌كانى مرۆڤن ‌گه‌ریش حاڵه‌تى (تێر نه‌بوون;) هاته ‌ئاراوه‌ ئه‌وه ‌تاكه ‌كه‌س دووچاری نیگه‌رانی ده‌بێ.8.    كالمان Kalman : پێی وایه‌ هۆیه‌كانى شڵه‌ژاوى و پرۆسه‌كانى (الدمج;) له ‌بنه‌ڕه‌‌ته‌وه‌ بۆ پرۆسه‌گه‌لی یه‌ك له ‌دوای یه‌كى سروشتی دێنن هه‌روه‌ها ره‌نگه‌ شله‌ژاوى و نیگه‌رانى خولقێنه‌ر پشكدار بن له‌ خولقاندنى حاڵه‌تیَكى ده‌روونى ساغله‌م و دروست به‌تایبه‌ت كاتێ ئه‌و تاكه‌ له ‌حاڵه‌تى ته‌واوى هه‌ستكردنى هۆشیارانه ‌دایه ‌به‌وه‌ى رووده‌دات، به‌ڵڕم گه‌رهاتوو ئه‌وحاڵه‌ته‌ى له‌ده‌ستدا ئه‌وه‌ دووچاری شله‌ژانى ده‌روونى ده‌بێت .9.    برن Kalman : له ‌فرۆیده‌ نوێكاره‌كانه‌ خاوه‌نى تیۆری (Transactional Analyisis) كه ‌به‌شێوازێكی دینامیكى داده‌نرێ بۆ چاره‌سه‌رى ده‌روونى، ئه‌و چاره‌سه‌ره‌ش پشت به ‌تیۆریَك ده‌به‌ستێ ده‌ڵی : هه‌رتاكێك حاڵه‌تى (منEgo) ) ى هه‌یه ‌و هه‌ریه‌كێكیشیان كیانێكى تایبه‌ت به‌ خۆى هه‌یه‌ له‌ هه‌ست یا ره‌فتار وهه‌یكه‌ل و بۆچوون وجۆرى ده‌نگ و گرد كردنه‌وه‌ى وشه‌كان و هه‌ر حاڵه‌تێكیش له‌و حاله‌تانه‌ پاڵنه‌رى ده‌روونى تاكه ‌كه‌سه‌ له ‌كاتێكی دیاریكراودا تێكڕاشیان كه‌سایه‌تى تاكه‌كانه‌ .10. ئۆتۆ رانك O. Rank : ئه‌و پێی وایه‌ ویست فاكته‌رى سه‌ره‌كی پێكهاتنى كه‌سایه‌تییه‌ و نارِێكیشی ده‌بێته‌ هۆی هه‌ستكردن به‌ تاوان له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ چاره‌ى ده‌روونى هه‌وڵدانه‌ بۆ رۆنانى هه‌ستكردن به‌ به‌رپرسیاریه‌تى و ویست له‌ زهنیه‌تى حاڵه‌ته‌كه‌ و زۆر به‌ خێرایش.11. ئه‌ریك فرۆم Erich Fromm : خاڵى سه‌ره‌كى له‌ تیۆره ‌ده‌روونیه‌كانى فرۆم بریتیه‌ له‌ پێداویستی ئاده‌میزاد بۆ دیتنه‌وه‌ى مانایه‌ك له‌و ته‌نیایی و تاكیه‌تیه‌ى ژیانی، ئه‌و پێی وایه‌ مرۆڤ هه‌ر له ‌ساته‌وه‌ختى له ‌دایك بوونیه‌وه‌ دووچاری كارلێك كردن و كارتێكراوى به‌ هه‌ل و مه‌رجه ‌كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ده‌بێته‌وه‌ و فه‌لسه‌فه‌ى ئه‌نترۆبۆلۆجیاش ره‌خسێنه‌رى فامكردنى واقیعى ده‌روونناسی نه‌خۆشییه‌ن هه‌روه‌ها مه‌یلى تاكه‌كان ته‌نیا غه‌ریزه ‌نییه‌ وه‌ك فرۆید بۆی چوو بوو، به‌لكو‌ به ‌مه‌یلی دیكه‌ى ژیانه‌ وه‌ك خۆشه‌ویستی وهێز و شۆره‌ت و پره‌نسیپه‌ مرۆیی و ئاینییه‌كان .

 

 (*) فرۆیده‌ نویَباوه‌كان ... هه‌وڵیَك بۆ دۆزینه‌وه‌ى هه‌قیقه‌ت;) نووسینی : ف . دۆبرنیكۆف، وه‌رگیَرِانى بۆ عاره‌بی (محه‌مه‌د یونس;) فارابی 1988 .

 

 

 

رێگرتن له له‌که‌دار کردنی (Social stigma) نه‌خۆشه ده‌روونییه‌کان

 

 

وه‌رگێرانی : د. شوان م. عومه‌ر

 

 

رێگرتن له ته‌شه‌نه‌کردنی نه‌خۆشیه ده‌روونی‌یه‌کان، له‌به‌ر به‌ربڵاوی وکاری به‌رچاو و گرنگی له‌سه‌ر ژیانی تاکه‌که‌س و کۆمه‌ڵ، ئه‌رکێکی گرنگی ده‌زگا ته‌ندرو‌ستییه‌کانه. یه‌ک له کۆسپه هه‌ره گرنگه‌کانی به‌رده‌م ئه‌م ئه‌رکه له‌که‌دارکردن و سوکایه‌تی‌کردن به نه‌خۆشی ده‌روونی‌یه. به هه‌ڵه یا که‌م‌ تێگه‌یشتن له هۆ و رێگه‌چاره و ئاکامه‌کانی نه‌خۆشی‌یه ده‌روونی‌یه‌کان، خۆ ‌دوورخستنه‌وه له نه‌خۆشه‌کان و پێشوه‌خت هه‌ڵوێست وه‌رگرتن لێیان و له کۆتاییش جیاکردنه‌وه‌یان له کۆمه‌ڵ به گشتی ده‌بنه هۆی سووکایه‌تی کردن به نه‌خۆش و لاته‌ریک ‌کردنی خۆیان و که‌س و کاریان. سه‌رباری ئه‌مه‌ش که‌م سه‌یرکردنی ده‌روونسازی و کارمه‌ندانی. ئه‌مه‌ش وه‌ک بازنه‌یه‌کی داخراو دووباره ده‌بێته‌وه.

 له‌که‌دارکردن چه‌ند ئاستێکی هه‌یه. کاتێ راسته‌وخۆ پرسیار له که‌سێک ده‌کرێ، هه‌میشه نه‌خۆشه ده‌روونی‌یه‌کان به ترسناک و سه‌رلێشێواو ناو ده‌با. بۆیه خه‌ڵک به‌ زۆری ئاماده‌نین هیچ جۆره په‌یوه‌ندییه‌ک له‌گه‌ڵ ئه‌م نه‌خۆشانه ببه‌ستن. که دواجار ده‌بێته هۆی دووره ‌په‌رێزی و لاته‌ریکی کۆمه‌ڵایه‌تیان. ئه‌مه‌ش به شیوه‌یه‌کی به‌رچاو له شوێنی کار و نیشته‌جێ بوون ده‌رده‌که‌وێت، که‌ نه‌خۆشی ده‌روونی تیایاندا په‌راوێز ده‌کرێت.

 له ئاستی کۆمه‌ڵایه‌تی نه‌خۆشه ده‌روونییه‌کان به‌ زۆری له مافه تایبه‌تی و خزمه‌تگوزارییه ته‌ندروستییه‌کان بێ به‌ش‌ ده‌کرێن. له چواریه‌کی وڵاتانی ئه‌وروپا خزمه‌تگوزاری ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی له نزیک شارۆچکه‌کان نییه. له هه‌ندێ وڵاتیش %50 ی نه‌خۆشی ده‌روونی له نه‌خۆشخانه گه‌وره‌کان چاره‌سه‌ر ‌ده‌کرێن. له سێیه‌کی ئه‌م وڵاتانه دکتۆری خێزان چاره‌سه‌ری نه‌خۆشییه ده‌روونییه‌ سه‌خته‌کان ناکات. هه‌رچه‌نده نه‌خۆشییه ده‌روونییه‌کان %20 ی تێکڕای نه‌خۆشییه‌کان به گشتی پێک‌ ده‌هێنێت، که ‌چی %5،8 ی بودجه‌ی ته‌ندروستی ئه‌وروپای بۆ ته‌رخان کراوه.

 له‌که‌دار کردن بۆ که‌سانی تووشبوو به نه‌خۆشییه ده‌روونییه‌کان ئاکامی مه‌ترسیداری هه‌یه. ژیانی هه‌مه‌لایه‌نه‌یان، په‌یوه‌ندی و چالاکی کۆمه‌ڵایه‌تیان، بوواری خویندن، کار و پیشه و شوێنی ژیان و نیشته‌جێ بوونیان به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رچاو به‌رته‌سک‌ ده‌کاته‌وه. ئه‌مه‌ش ده‌بێته هۆی نائومێدی، باوه‌ڕ به‌خۆ نه‌بوون، خۆ به‌که‌م ‌زانین، نزمی ئاستی ژیان، ته‌‌نهایی و دووره ‌په‌رێزی. ئه‌م نه‌خۆشانه به‌زۆری خۆیان له باسکردنی خۆیان و نه‌خۆشییه‌کانیان ده‌پارێزن. که له زۆر باردا ده‌بێته هۆی بێبه‌ری‌ بوونیان له فریاکه‌وتن و یارمه‌تی پێویست له کاتی خۆی. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌م هۆیانه‌ش تا له‌و وڵاتانه‌ی خاوه‌ن سیسته‌مێکی ته‌ندروستی تۆکمه و پێشکه‌وتوون %44 ـ 70 ی نه‌خۆشه ده‌روونییه‌کان له بنچینه‌وه چاره‌سه‌ری پێویست ناکرێن.

 له‌م ساڵانه‌ی دوایی هه‌وڵ دراوه به‌رامبه‌ر به‌م دیارده‌یه کاری پێویست ئه‌نجام ‌بدرێ. چه‌ندین رێکخراوی ناوچه‌یی و جیهانی دژی له‌که‌دار کردن و جودا خوازی به‌رامبه‌ر نه‌خۆشه ده‌روونییه‌کان که‌مپینیان پشگیرییان ده‌سپێکردووه. دواجار ده‌رکه‌وت که ئه‌م دیارده‌یه ته‌نها له رێگه‌ی کار و هه‌ڵمه‌تی هه‌مه‌لایه‌نه پێشی لێده‌گیرێ. واته ده‌بێ هه‌موو لایه‌نه په‌یوه‌ندیداره‌کان، نه‌خۆش و که‌س و کاریان، کارمه‌ندانی به‌شی ده‌روونی، شاره‌زایان و ده‌زگا تایبه‌تی و حکومییه‌کان گفتوگۆی پێویستی له‌سه‌ر بکه‌ن و لێپرسراوێتی خۆیان هه‌ڵگرن.

 دواجار له‌م باره‌وه ده‌بێ ئه‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه له‌به‌رچاو بگیرێ:·       تا ئێستا که‌م بیروڕای کۆنکرێتی هه‌یه که توانیبێتی له ئاستی تاکه‌ که‌س به‌شیوه‌کی کارا و به‌رده‌وام مامه‌ڵه له‌گه‌ڵ ئه‌م گرفته بکا و رێ‌ی لێ‌بگرێ. هه‌وڵه‌کانی به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی ئه‌م دیارده‌یه تا ئێستا ئه‌نجامه پۆزه‌تیڤه‌کانی، و چۆن و تا چه‌ند بڕ ده‌کات، دیار نی‌یه. بۆیه ده‌بێ هه‌ر هه‌وڵ و هه‌ڵمه‌تێکی له‌م جۆره کورت‌خایه‌ن نه‌بێت. ده‌بێ هه‌میشه له‌که‌دارکردن و جوداخوازی به‌رامبه‌ر نه‌خۆشی ده‌روونی به‌ڕوونی ده‌ستنیشان و چاه‌سه‌ر بکرێ، ئامانج و که‌سانی په‌یوه‌ندی‌دار دیاری‌بکرێ و په‌یامه‌کانیش به‌ روونی وساده‌یی بخرێنه روو.·       چاره‌سه‌ری سه‌رکه‌وتوو و دووباره‌ بنیات‌نانه‌وه‌ی نه‌خۆشی ده‌روونی باشترین رێگره له‌ به‌رده‌م له‌که‌دارکرنیان. پاڵپشتی و رێگه‌چاره‌ی سه‌رکه‌وتوو یارمه‌تی نه‌خۆش و که‌سوکاری ده‌ده‌ن که باشتر له‌گه‌ڵ نه‌خۆشی‌یه‌که و ئاکامه‌کانی ما‌مه‌ڵه بکه‌ن. خه‌سڵه‌ت‌دان به ده‌رمانه ده‌روونی‌یه‌کان و که‌م‌کردنه‌وه‌ی ماکه‌کانی هه‌وڵه‌کانی دژه‌ستیگما به‌هێزتر ده‌کات.·       لێکۆڵینه‌وه کرۆکی هه‌وڵه‌کانی دژه ستیگمایه، که به شێوه‌یه‌کی ستراتیژی کاتێ کارا و درێژخایه‌ن ده‌بێت که به‌رده‌وام پاڵپشتی لێکۆڵینه‌وه‌کان بکرێت. دواتر په‌ره‌پێدانی شێوازی چاره‌سه‌رکردنی نه‌خۆشی ده‌روونی له‌که‌دارکردنی که‌م ده‌کاته‌وه.·       له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دوایی به شێوه‌یه‌کی گشتی هه‌ست به هه‌ندێ  گۆرانکاری ده‌کرێت، به‌ تایبه‌ت له هه‌ڵوێستی کۆمه‌ڵانی خه‌ڵک، و به‌رنامه‌ی فراون له‌م باره‌وه پیاده ده‌کرێت. به‌مانه توانراوه تا راده‌یه‌ک جودازوازی له ژیانی رۆژانه‌ی نه‌خۆش، به‌ تایبه‌تی له بواری کارکردن و نیشته‌جێ‌بوون، پاشه‌کشه‌ی پێ‌بکرێ. له‌ پاڵ ئه‌مانه‌ش پشگیری کارپێکردن هه‌ڵی ده‌سکه‌وتنی کار بۆ تووشبووانی نه‌خۆشی ده‌روونی زیاتر ده‌کات.  

سه‌رچاوه :Die Psychiatrie 3-2007 Stigma-PräventionC. Lauber, Psychiatrische Universitätsklinik Zürich

 

 

 


Recent Videos

202 views - 0 comments

Weather (US Only)

هونةرى

كه‌تایون ڕیاحی‌ واز له‌ نواندن دێنێت،ئه‌مه‌ مانشێتی‌ زۆربه‌ی‌ ماڵپه‌ڕو ڕۆژنامه‌كانی‌ ئێران بوو له‌م چه‌ند ڕۆژه‌ی‌ ڕابردووداو ده‌م به‌ده‌م گوێزارایه‌وه‌ به‌ناو خه‌ڵكی‌ دا،ئه‌مه‌ش به‌ره‌نجامی‌ نامه‌یه‌كی‌ كه‌تایون خۆیه‌تی‌ كه‌ نوسیویه‌تی‌ وتێیدا ئاماژه‌ به‌ئه‌وه‌ ده‌دات كه‌واز له‌ كاری‌ نواندن دێنێت،به‌لاَم ئه‌وه‌ی‌ جێگه‌ سه‌رسوڕمان بوو لای‌ خه‌ڵكی‌‌و هۆگرانی‌ سینه‌مای‌ ئێران به‌گشتی‌، كه‌س نازانێت هۆكاری‌ واز هێنانه‌كه‌ی‌ بۆچی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ئه‌مه‌ش دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌ركه‌سێك ئه‌و نامه‌یه‌ی‌ ده‌خوێنده‌وه‌ نه‌یده‌توانی‌ هۆكاری‌ واز هێنانه‌كه‌ی‌ ده‌ستنیشان بكات،یه‌كێك له‌هۆكاره‌ به‌هێزه‌كانی‌ وازهێنانی‌ كه‌تایون ئه‌شێت ئه‌وه‌بێت كه‌له‌نامه‌كه‌دا ئاماژه‌ی‌ پێداوه‌  واز له‌ نواندن دێنێت‌و ده‌یه‌وێت سه‌رقاڵی‌  نوسین بێت، به‌لاَم ڕوون نیه‌ كه‌ئایا كه‌تایون ده‌یه‌وێت له‌چ بوارێكدا بنوسێت ‌ونازانرێت مه‌به‌ستی‌ له‌نوسین فیلمنامه‌یه‌ یان چیرۆك یاخود یا وه‌رگێڕان یاهه‌ر بوارێكی‌ تر،به‌لاَم ئه‌وه‌ی‌ جێگه‌ی‌ پرسیاره‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا نوسین ئه‌وه‌نده‌ ڕێگره‌ كه‌به‌یه‌كجاری‌ واز له‌كاری‌ سینه‌ما بهێنیت؟ له‌كاتێكدا زۆربه‌ی‌ ئه‌كته‌ره‌كانی‌ وه‌ك نیكی‌ كه‌ریمی‌ و له‌یلا حاته‌می‌ و داریوش میهرجویی‌ ‌و عه‌باسی‌ كیا ڕۆسته‌می‌ چه‌ندین كتێبی‌ چاپكراویان هه‌یه‌و له‌هه‌مان كاتدا به‌رده‌وامیشن له‌كاری‌ سینه‌ما. كه‌تایون له‌ به‌شێكی‌ نامه‌كه‌یدا ده‌نوسێت(خودایه‌ من له‌شه‌ری‌ دۆستانم بپارێزه‌، خۆم ئه‌زانم له‌گه‌ڵ دوژمنه‌كانما چی‌ ده‌كه‌م) دوای‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ ئه‌م رسته‌یه‌ی‌ نامه‌كه‌ی‌ كه‌تایون گومانی‌ ئه‌وه‌ ده‌كه‌یت كه‌ ده‌كرێت یه‌كێكی‌ تر له‌هۆكاره‌كانی‌ وازهێنانی‌ كه‌تایون له‌ سینه‌ما ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و وه‌زعه‌ی‌ كه‌ كه‌تایونی‌ تێكه‌وتووه‌ ئه‌ویش به‌ پاڵپشتی‌ ئه‌و گله‌یی‌‌و گازندانه‌ی‌ كه‌ له‌نامه‌كه‌دا نوسیویه‌تی‌‌و له‌هه‌ندێك شوێندا گله‌یی‌ ده‌كات‌و ده‌ڵێت (باوه‌ڕناكه‌م له‌دنیادا ئه‌كته‌ری‌ ژن هه‌بێت ڕوبه‌ڕی‌ ڕه‌خنه‌ی‌ ڕوخێنه‌ر نه‌بێته‌وه‌)  ئه‌مه‌ش  هیچ دوورنیه‌ كه‌ كه‌تایون ڕوبه‌ڕوی‌ ڕه‌خنه‌ی‌ نابه‌جێی‌ خه‌ڵكی‌ بوبێته‌وه‌ له‌ دوای‌ به‌خشكردنی‌ زنجیره‌ فیلمی‌ (حه‌زره‌تی‌ یوسف)كه‌ ڕۆڵی‌ (زوڵه‌یخا)ی‌ ده‌بینی‌ له‌ فیلمه‌كه‌دا.ڕه‌نگه‌ كه‌تایون به‌وێت وه‌ك زوڵه‌یخا ئاراسته‌ی‌ ژیانی‌ خۆی‌ بگۆڕێت، به‌لاَم هۆكاره‌كان جیاوازن،ده‌بێت چاوه‌ڕوانبین تا بزانین كه‌تایون جارێكی‌ تر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناوكاری‌ سینه‌مایی‌ یان به‌یه‌كجاری‌ واز له‌سینه‌ما دێنێت.


لةسايتى شوان رةئوف وةرزشى

هةوليَر \شوان رةئوف

لة ضوارضيَوةى ياريةكانى جةولةى ثيَيَجةمى قؤناغى دووةمى خولى يانة ثلة نايابةكانى كوردستان لة يارى تؤثي دةست كة يارى نيَوان هةوليَر و سؤلاظ رؤذى سيَشةمة بةرِيَوةضوو يانةى هةوليَر توانى ياريةكة بباتةوة بة 34-19 خالَ,طيَمى يةكةم يانةى هةوليَر ثيَشكةوت بة 16 -8 خالَ بةلاَم لة طيَمى دووةم ياريةكةى بة 18-11 خالَ كؤتايى هات. وة يانةى كةيوانيش توانى بة جياوازى ضوار خالَ لة يانةى هيَرش بباتةوة بة ئةنجامى (28-24)خالَ.بةم جؤرةش يانةى هةوليَر لة سةرووى ريزبةندى يانةكان مايةوة بة 28 خالَ, وةهةروةها يانةكانى سيروانى نويَ بة 22 خالََ و سليَمانيش بة 20 خالَ لة ثلةى دووةم و سيَيةم ديَن.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

مةلةوانى سوودمةنترين وةرزش لة نيَوان مةلةوانطةكان و ياريزانةكان

شوان رةئوف

مندالَ و لاوان و خةلَكى بةتةمةن بةطشتى روو لةوةرزش دةكةن لة سةرانسةرى جيهان جا بة هةرهؤيةك بيَت ض لةرووى تةندروستيةوة بيَت يان وةرزش كردن وةكو ئارةزوو يان بؤ مادة و ناوبانط كردن بيَت.راستة تؤثي ثيَ بةشى شيَرى وةرطرتووة بةلآم لة هةمانكاتدا مانى ئةوة نية كة وةرزشةكانى تر هيض نين بؤ نموونة كاراتى,تايكواندؤ ,تيَنسى,تينسى سةر ميَز,باسكة,بالة كة زؤر ولآت هةية لةوانةثيَشكةوتوو ترة لةوةى لة تؤثي ثيَ,بؤية ئةطةر بيَتوو باسى سوودةكان و لايةنة خراثةكانى وةرزش بكةين ئةوا هةموو وةرزشيَك سوودى هةية وة لة هةمان كاتدا لايةنى نيَطةتيظيشيان هةية,بةلآم هةنديَك وةرزش لايةنى ترسناكى زؤرترة لة وةرزشةكانى تر,ئةوةى ليَرةدا دةمةويَت باسى بكةم وةرزشى مةلةوانية كة طرينطترين وةرزشة لة نيَو وةرزشةكانى تر بةهؤى ئةوةى كة سوودمةنترين وةرزشة بؤ لةشى مرؤظ ئةمة لةلايةك,لةلايةكى ترةوة كةمى ترسناكى ئةو يارية لة وةرزشةكانى تر.يةكيَك لةو سيفةى ئةو جؤرة وةرزشة ئةوةية كة لة وةرزشةكانى تر جياى دةكاتةوة ئةوةية كة كةمتر ياريزان تووشى ثيَكان ديَت ئةمة باسيَك بوو لةسةر سوودى وةرزشى مةلةوانى.ئةطةر بيَتوو باسى يارى مةلةوانى بكةم لة كوردستاندا,ئيَستا بةهؤى هاتنى وةرزى هاوينةوة و طةرمى كةش و هةواوة خةلَك رِوو لة مةلةوانطاكان دةكةن,بؤ ئةم مةبةستة ئةطةر بيَـتوو باسى مةلةوانطاكانى كوردستان بة طشتى بكةين ناتوانين بلَيَين لةو ثةرى خراثى داية وة ناتوانين بلَيَين لةو ثةرى باشى داية ضونكة تاوةكو ئيَستا مةلةوانطايةكمان نية كة بتوانين بلَيَن مةلةوانطايةكة كة دةتوانريَـت ثالَةوانيةتى نيَودةولَةتى تيَدا بةريَوةدةبردريَت وة طرانى ثليتةكانى مةلةوانطة نويَيةكان كة هةموو كةسيَك ناتوانيَت بضيَت يارى مةلةوانى بكات مةبةستم ليَرة ئةوةية كة دروست بوونى ياريزانة,يارى مةلةوانى وةكو ياريةكانى تر نية تؤ بضيت ياريزان ثيَشنيار بكةيت دواتر مةشقى ثيَبكةيت ضةند سالَيَك ببيَتة ياريزانيَكى نيَودةولَةتى يان سوودى ليَوةربطريت بؤية بةهؤى ثراكتيك لة مةلةوانطاكان نةبيَت ياريزان دروست نابيَت ئةمانة لة لايةك وة نةكردنةوةى خول بؤ ياريزانانى مةلةوانى ئةمةش يةكيَكيَكة لة هؤى لة دةست دانى توانى ياريزانانى مةلةوانى,ضونكة كوردستان بة هؤى كةش و هةوايةكى مةلةوانى وةرزشيَكى باوة.بؤية لة كؤتايى دةلَيَم با يةكيَتى مةلةوانى كوردستان خولى زياتر و مةلةوانطةى نيَودةولَةتى زياتر لة كوردستان بكاتةوة بؤ طةرانةوةى ناوى ياريزانانى كوردستان لةم يارية.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

لة دةربةنديخانةوة بؤ هةوليَر تةنها بؤ فانيلةيةك

شوان رةئوف

لةوانةية خويَندنةوةى ئةو سةرديَرة تا راديةك لاى ئيَمة شتيَكى نويَ بيَت تارادةيةك نامؤ بيَت و خةلَكانيَك بلَيَن ئةوة لاى ئيَمةش هةية!! بةلآم عاتيفةى جةماوةر زؤرجار دةطاتة ئةو رادةييةى كة تةنها ولَاتيَك بؤ يةك وارذو دةبريَت يان تةنها بطات بة ياريزانيَك يان طةيشتن بةو ياريزانة كة تةنها ويَنةيةكى لةطةلَ بطريَت .ئةمانةش زياتر لة ولآتانة روودةدات كة تؤثي ثيَ زياتر يان بةشى شيَرى بةر كةوتووة و يان بة ثلةى يةكةم ديَت.بةلآم ئةمجارة لة كوردستان سينارؤييةكى سةير روويدا هةرضةندة ماوةيةكى زؤر ثيَش ئيَستا ئةم شتة روويدا ئةويش سالَى ثار بوو كة يانةى هةوليَر لة خولى كوردستان كة ئةو كات 32 يانة بوو يارى لةطةلَ يانةى دةربةنديخان هةبوو لة دةربةنديخان,دواى ياريةكة يةكيَك لة هاندةرانى يانةى دةربةنديخان داواى فاينلةكةى لة يةكيَك لة ياريزانانى يانةى هةوليَر كرد ياريزانةكةى يانةى هةوليَر ثيَت وتبوو ناتوانم ئةو فاينلةت ثيَبدةم وةرة بؤ هةوليَر فاينلةيةكةت دةدةميَ جةماوةرةكةش لةبةر هةر هؤيةك بيَت خؤى شةخسى نةهات يةكيَكتى ترى نارد ,ياريزانةكةى يانةى هةوليَريش فاينلةيةكى يانةى هةوليَرى ثيَدا.ئةوةش ئةمة دةطةيَنيَ كة جةماوةرى وةرزش لة كوردستان هيض جياوازيةكى نية لةطةلَ ولآتانى جيهانى,وةرزش لاى ئيَمة بايةخيَكى خؤى هةية لةوانةية زؤرجار زياتريش بيَت لةو ولآتة ثيَشكةوتووةكان,بؤية تؤثي ثيَ بةتايبةتى لة ولآتى ئيَمة طةيشتؤتة لوتكة لة رِوىى جةماوةريةوة,تا طةيشتؤتة ئةو ثلةى ئةطةر يانةيةكى وةكو ريال و بةرشلؤنة هةبيَت ئامادةية ئيش و كارى خؤى جيَبيَلَيَت بؤ سةير كردنى ياريةكة.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

تةنها 20 رؤذ بؤ دةست ثيَكردنى جامى نةتةوةكانى ئةوروثا

ئةلَمانيا,ئيتاليا,فةرةنسا……,يان هةلَبذاردة بيَ نازناوةكان

شوان رةئوف

بةهؤى نزيك بوونةوةى جامى نةتةوةكانى ئةوروثا كة ماوةى تةنها 20 رؤذى ماوة بؤ دةست ثيَكردنى ياريةكانى ئةم خولة كة بة دووةم خول دادةنريَت لة جيهاندا دواى جامى جيهانى وة بةيةكةم خول دادةنريَت لة ئةوروثا كة بة جامى جيهانى ولآتانى ئةوروثا ناسراوة.لةبةر طرينطى ئةم خولة ثيمان باش بوو تيشك بخةينة سةر طروثةكانى ئةم خولة كة ضوار طروثن كة هةلَبذاردة بةشداربوةكانى ئةم خولة هةر هةموويان ئاستيان لةيةك نزيكة كةس ناتوانيَت بريار بدات كة كيَ دةبيَت بة ثالَةوانى ئةم خولة؟ئةطةر سةيرى طروثةكان بكةين تارادةيةك دةتوانين بلَيَين هةنديَك هةلَبذاردة ديارى دةكريَت بؤ قؤناغى دووةم لةوانة لة طرؤثى ئيسثانيا كة ئيسثانيا و يؤنان هةليالن زياترة و باشتر دةدةكةوتن لة ياريةكانى ثالآوتن لة هةلَبذاردةكانى سويد و روسيا وة هةلَبذاردةكانى كرواتيا و نةمسا هةلَى زياتريان هةية لة هةلَبذاردةكانى نةمسا و ثؤلَةندا هةرضةندة لةوانةية ئيَمة بلَيَين هةلَبذاردةى نةمسا لةناو ياريطاى خؤى يارى دةكات بةلآم بةهيَزى ئةلَمانيا و كرواتيا زؤر لةوة بةرزترة كة لةوةى نةمسا هةيةتى بةتايبةتى كة لة يارة دؤستانةكان باشتر دةركةوت.وة سويسرا و ثورتوطال هيوايان زياترة لة هةلَبذاردةكانى تر.وة ئةطةر تةماشاى طروثى سيَيةم بكةين كة فةرةنسا و هؤلَةندا و ئيتاليا و رؤمانيا كة بة طروثي ئاسنين ناسراوة سةرِارِاى ئةوةش سةركةوتنى دوو هةلَبذاردةى ئةم طروثة بة دوو هةلَبذاردةى يارى كؤتايى لة قةلةم دةدريَت ضونكة ئةطةر بيَتوو باسى ئةو ضوار هةلَبذاردةية بكةين ناتوانين بلَيَن هؤلَةندا و فةرةنسا يان ئيتاليا و رؤمانيا يان ئيتاليا و فةرةنسا يان هؤلَةناد و رؤمانيا سةردةكةون ضونكة ئاستيان وةكو يةكة ئةوةى زياتر ضاوديَرانى وةرزشى تيشكى دةخةنة سةر شارةزايى و تةجروبةى هةلَبذاردةكانى فةرةنسا وئيتالياية بةهؤى ئةوةى كة ئةم دوو هةلَبذاردةية لة كؤتايى جامى جيهانى لةطةلَ ياريان دةكرد بةلآم ئةوةى كة باسمان كرد تةنها ثيَشبينية ضونكة ثيَبينى كاريَكةو لةناو ياريطا كاريَكى ترة لةوانية دوا ثالَةوانيةتى سالَى رابردوو دووبارة بيَتة و هةروةكو يؤنان جامةكةى برد كة لةثيَشبينى كةس دانةبوو.ئايا ثالَةوانيةتى سالَى رابردوو دووبارة دةبيَتةوة يان وةكو عادةتى هةلَبذاردة زلهيَزةكان ثالَةوانيةتيةكة داطيردةكةنةوة؟

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

هةوليَر=8; دهؤك=5; سليَمانى=1

شوان رةئوف

شارى سليَمانى كة لة سةردةمة زووةكان شويَنى دروست بوونى ياريزانان بوو بةهؤى ئةو ئارةزووة بة هيَزةى كة خةلَكى ئةو دةظةرة بؤ وةرزش بة طشتى و يارى تؤثي ثيَ بة تايبةتى هةيانة.ئيَستاش بةهؤى ئةوةى كة خولى يانة ثلة نايابةكانى كوردستان بةرِيَوةدةضيَت زياتر واى لة ياريزانةكان كردووة لة هةموو شارو شارؤضكةكان روو لة وةرزشبكةين جا لة ض بوراريَك بيَت بةلآم ئةوةى كة بةشى شيَرى بةر كةوتووة يارى تؤثي ثيَية,يارى تؤثي ثيَش ثيَويستى بة شويَنيَك هةية وةكو هةموو جؤرة وةرزشيَك يارى تيَدا ئةنجام بدةين ئةويش طؤرةثانى ياريية.شارى سليَمانى خاوةن ضوار يانةية لة خولى يانة ثلة نايابةكانى كوردستان وة دوو يانة لة خولى يانة ثلة نايابةكانى عيَراق ئةوةى جيَى ئاماذة كة ئةم شارة ئيَستا خاوةن يةك ياريطاية بةهؤى ئةوةى كة ياريطاى سليَمانى لةذيَر نؤذةن كردنةوةداية,ئةوةى كة طرينطة و شويَنى ثيَويستية بوتريَت ئايا دةكريَت ضوار يانة لةيةك شار يةك ياريطاى تيَدا بيَت ئيَستاش بة مةجبوريةوة ئةطةر دوو ياري هةبيَت لة شارى سليَمانى دةبيَت ياريةك زووتر بةرِيَوةبضيَت بةهؤى ئةوةى كة ياريطاى زياتر نية يارى لةسةر بكةن ئةطةر بيَتوو يارى لةسةر خؤلَ بكةن,بؤية ئةوةى جيَى ثيَويستة ئايا لةم شارة كةس نية بير لةوة بكاتةوة كة ياريطايةك بؤ يانةكانى تر دروست بكات وةكو يانةى ثيَشمةرطةى سليَمانى و ئةزمةر كة بيَ يانةن؟يان وةرزش لةم شارة بةرةو كزى دةروات هةروةكو راهيَنةرى يانةى ئةزمةر يةك لة ضةوثيَكةوتنةكانى بؤ رؤذنامةيك وتبووى وةرزش لةم شارة نةماوة و طرينطيةكى ئةوتؤى نية لةم شارة لةلايةن طةنجانى ئةم شارةوة.هةر بؤية ئةطةر بيَتوو ياريطا نةبيَت ياريزان دروست نابيَت.بؤنموونة ئةطةر بيَتوو باسى شارةكانى تر بكةين لةوانة شارى هةوليَر كة هةشت يانةى لة خولى يانة ثلةنايابةكانى كوردستان بةشدارة (ئاسؤ,هندريَن,بروسك,هةوليَر,ثيَشكةوتن,ئارارت,ثيَشمةرطةى هةوليَر,هةلَؤ;)كة هةريةكة و خاوةن ياريطاى خؤيةتى تةنها يانةى هندريَن نةبيَت ئةويش ياريطايةكى لةذيَر دروست كرنداية ياريةكانى خؤى لة ياريطاى دووى فرةنسؤ هةريرى بةرِيَوةدةبات.تةنها لةناو شارى هةوليَر هةشت ياريطا هةية جطة لةدةوروبةر كة ئةونيش زياتر لة ضوار تا ثيَنج ياريطاى تيَداية.وة شارى دهؤك كة ضوار تا ثيَنج ياريطاى تيَداية سيَ يانةى بةشدارة لة خولى يانة ثلة نايابةكانى كوردستان.بؤية لةكؤتايى ئةوة دةليَم كة ثيَويستة خةم خؤرانى وةرزشى لة شارى هةلَمةت و قوربانى بير زياتر لة دروست كردنى ياريطا بكةنةوة ضونكة تاكة شويَن بؤ دروست بوونى ياريزان ياريطاية.

Shwan_press@yahoo.com

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

رؤبةرتؤ كارلؤس:

بيرم هاتةوة كة خةلَكى كويَ بوويمة

شوان رةئوف

رؤبةرتؤ كارلؤس ياريزانى هةلَبذاردةى ثيَشووى بةرازيل و يانةى فةنةربةخضةى توركى لة ديمانةيةكى لةطةلَ سايتى فيفا كة باسى جامى جيهانى و هةلَبذاردةى بةرزايل دةكات,منيش لةبةر طرينطى بابةتةكة وةرم طيَراوة سةر زمانى كوردى لة زمانى ئينطليزيةوة:

فيفا\ياريكردن لة جامى جيهانى بةلاى تؤ ضى دةطةينيَ؟

كارلؤس\جامى جيهانى طرينطترين ثالَةوانيةتيةى تؤثي ثيَة لة جيهاندا,بةهؤى ئةوةى كة باشترين ياريزانانى جيهان لة خؤدةطريَت.بةشدارى كردن لة جامى جيهانى ية كيَك بوو لة زؤر شتة طرينطةكان لة ذيانى من. ئةوة دةطةريَنيتةوة؟ ئةوةش خةونى هةموو ياريزانيَكة.

فيفا\بةرازيل ضووة ياريةكانى كؤتايى مؤنديالى 2002 بة ثيَكهاتةيةكى بةهيَزو ثيتةوة.سةكةوتنةكانتان بؤ

كارلؤس\بةليَ دةقا و دةق واية.لةطةلَ دةستثيَكردنى ياريةكانى ثالآوتن,لةيس فليث سكؤلارى سةركةوتوو بوو لة دروست كردنى هةلَبذاردةيةك,كة خةلَكانيَك لة بةرازيل بةكاربيَنيَت وة بانطيان بكات بة “خيَزانى سكؤلارى”.لةو رؤذ و بةروارةوة زؤر ئةستةمة ثيَكهاتةيةكى وا هةبيَت كة ثربيَت لة ياريزانى ئةستيَرة وة هةموويان بة هةمان ئاراستة برِؤن,بةلآم سكؤلارى سةركةوتووبوو لةمة.

فيفا\ئايا تؤ لةوانة بووى كة ياريت لة جامى جيهانى سالَى 1998 دةكرد وة دووبارة لة 2002 ض فيَربوويت لة جامى جيهانى 1998 لة فةرةنسا؟

كارلؤس\ثيَم واية….شتيَكى تر فيَربووين.ئةو شتيَكى لةم جؤرة بوو:ياريمان لة جامى جيهانى دةكرد, نةامن توانى سةربكةوين بةلآم شارةزايةكمان ثةيداكرد.لةبةر ئةوة ئيَمة نةمان دةويست دووبارة ئةو هةلَةية بكةينةوة وةكو ئةوةى لة جامى جيهانى 1998 ئةنجامان دا.هةلَةيةكى وا زؤرمان نةكرد,لةبةر ئةوةى تؤ ناتوانى جامى جيهانى بةدةست بيَنيت ئةطةر هةلَةى زؤر ئةنجام بدةيت.بة طشتى قسةكردن خؤئامادةكردنمان بؤ جامى جيهانى 2002 جياواز بوو.رؤذيَك ثيَش يارى كؤتايى جياواز بوو,ئةو كاتةى كة طةورةترين رؤذ بةخؤى بوو.يةكيَك بوو لةو رؤذانةى ضؤن ئةمة وةسف بكةم؟هةنديَك جار,باشترة تةنانةت بيرت بيَتةوة ئاهةنطةكة لة كاتيَكى تر.شةويَك ثيَشتر خةومان ليَنةدةكةوت لةبةر ثالَةثةستؤى ياريةكة وة زانينى كة ئيَمة لةو قؤناغة لة جامى جيهانى 1998 تووشى دؤراندن بووين.رؤذى ياريةكة,بةيانيةكى زوو لةخةو هةلَساين لةبةر ئةوةى كاتةكة جياواز بوو وة بةسةرمان برد تةواى ئةو رؤذة لة هوتيَل.نانى نيوةرِؤمان خوارد تؤزيَك ثشوومان دا, ذةميَطى سووكمان دواى نيوةرِؤ خواردةوة دواتر 40 خولةك بةريَوةببوين لة هوتيَلةوة بؤ ياريطا.تؤ بيرى ضى دةكةيتةوة كة ياريزانةكان بيريان ليَدةكردةوة؟ثرسيارمان دةكرد ئةو كاتةى كة كؤتايى ثيَديَت؟ثيَم واية كة ثالَةوانيةتيةكى يةكجار خؤش بوو بؤ من,سةرِةرِاى ئةوةش,ئيَمة سةركةوتوو بووين لة مؤنديالى 2002 ئيَمة ضوار سالَ ثيَووتر تووشى شكست هاتبووين.

فيفا\ئةو كاتةى ئيَوة لة ريَطا دابووين بؤ ياريطا دةضوون,بيرى ضيت دةكردةوة دةربارةى بردنةوة و بةدةست هيَنانى جامى جيهانى وة هةروةها هةلَطرتن بة دةستةكانت؟

كارلؤس\بيرم لةوة دةكردةوة,بةلآم بةردةواميش بيرم ليَنةدةكردةوة.دةم ويست ئاستيَكى باش نيشان بدةم.دةم ويست لةطةلَ هةلَبذاردةى بةرازيل ياريةكى باش ثيَشكةش بكةم بؤ 100 مليؤن خةلَكى بةرازيل بؤ ئةوةى كة طريانى سالَى 1998 دووبارة نةبيَتةوة,بةلآم ئةم جارة فرميَسكى خؤشى بريَذن.رؤدريطؤ رؤذنامةنووسةكةمان,دةنطى منى ريكؤرد كردووة كة دةلَيَم (2-سفر;) ياريةكة دةبةينةوة وةتاوةكو ئيَستاش كاسيةتةكة ماوة.ئيمة توانيمان جامةكة بة دةست بيَنين.هةنديَك جار ثرسيارم لة هاوريَكانم دةكرد: “ئيَوة دةزانن كيَشى جامى جيهانى ضةندة؟

بةليَ من دةزانم.”لةبةرئةوةى جاريَك توانيم بةرزى بكةمةوة,وة دةمةويَت جاريَكى ديكةش بةرزى بكةمةوة.وة دةمةويَت هةموو جار بةرزى بكةمةوة.

فيفا\هةست ضؤنة ئةو كاتةى لة كؤتايدا جامةكةت بةرز كردةوة بة دةستةكانت؟

كارلؤس\ئةو كات,يادطاريةكانى خيَزانةكةم,هاوريَكانم,وة نيشتمانةكةم بةبيرو هؤشم دا دةهات…….بةلآم ئةو شتةى كة بيرم ليَدةكردةوة لة هةموويان زياتر,وة دلَنيا نةبووم ئةطةر واى ليكردبم دةست بكةم بة طريان,يادطاريةكانى سالَى 1973 بوون,ئةو شويَنةى كة تيَدا لة دايك بوويمة,برادةرةكانم كاتة سةختةكان.بة تةواةتةى بيرم نايةت كة ياريم بؤ ثالَميَراس,ئونياو سان جؤو,ئينتةر ميلان وة ريال مةدريد كردبيَ.لةم كاتى بة تةواوةتى بيرم كةوتةوة خةلَكى كويَ بووم,ضؤن بةرة بةرة بةرةو ثيَش ضوويمة ,هةنطاو بة هةنطاو,بؤ ئةوةى بطةم بة هةلَبذاردةى بةرازيل.وة لة هةلَبذاردةى بةرازيلةوة يارى لة كوبا ئةمريكا بكةم,لةويَوة بة جامى جيهانى.من توانيم بةردةوام بم و بةرةو ثيَش بضم بؤ ماوةيةكى دريَذ.بةخشينى ئةو جؤرة تايبةتى سيَليساو,ثيَم واية ئيَمة دوور بووينة لة بةرزكردنةوةى جام لة سالَى 1994 ةوة.هةرضؤنيَك بيَت سةركةوتوو بوويمة لة دروست كردنى طؤل لةو هةشت سالَةى دوايى,زؤر شت بةسةر من هاتووة لةم هةشت سالَةى رابردوو ,وة ئةو كاتةى كة جامةكةمان بة دةست هيَنا بةرثةرضدانةوةيةك بوو بةسةر ساتة ناخؤشةكانى رابردوو.وة دةمةويَت بلَيَم سوثاسى ئةو كارة ضاكة دةكةم,لةبةر ئةوةى ثيَم واية شارةزايم لة طةشةسةندنى بةهاكانى خؤم ثةيدا كرد.(رؤبةرتؤ كارلؤس سةيرى جامةكة بكة;) سةيرى بكة بةراستى زؤر جوان بوو كة بةراستى شتيَكى نايابة بوو ئةو كاتةى جامةكةيان ثيَدام وايان ثيَم طوتت, زؤربةى كات جامةكةم خاويَن دةكردةوة و كاتةكانم زياتر بة خاويَن كردنةوة بةسةردةبرد.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

خولى يانة ثلة دووةكانى كوردستان دةستى ثيَكرد

شوان رةئوف

بة بةشدارى 8 يانة لة سةرتاسةرى كوردستان ياريةكانى خولى يانة ثلة دووةكانى كوردستان دةستى ثيَكرد,لة ياريطاى دووةمى فرةنسؤ هةريرى يانةى سيَ ضرا ميواندارى يانةى ضوارتاى شارؤضكةى رانيةى كرد لة ياريةكى ثرطؤلدا يانةى سيَ ضرا توانى ياريةكة بباتةوة بة ليَدانى سزا بة (3-سفر;)دواى ئةوةى بة دوو طؤل بةرامبةر بوون لة كاتى ئاسايى ياريةكة.وة يانةى شاويَس توانى لة يانةى دينارتة بباتةوة بة ليَدانى سزا بة (4-2) دواى ئةوةى هةردوو يانة بة بيَ طؤل بةرامبةر بوون.وة يانةى كارةبايى دوبز توانى لة هاوكارى بباتةوة بة (4-3)بة ليَدانةكانى يةكلاكةرةوة.وة يانةى خةبات توانى لة يانةى شارةزوور بباتةوة بة ليَدانةكانى يةكلاكةرةوة بة (5-4)ليَدان.

 


listy goran bo goriny heremi kurdistan

هةوالة نويَيةكان

Saturday, July 04, 2009مه‌حمود عوسمان: به‌سه‌رنه‌كردنه‌وه‌ی‌ هه‌رێم له‌لایه‌ن بایدنه‌وه‌، ئاماژه‌یه‌كه‌ بۆ دوركه‌تنه‌وه‌ی‌ ئه‌مه‌ریكا له‌ كێشه‌ی‌ كورد(سبه‌ی‌):

مه‌حمود عوسمان په‌رله‌مانتاری‌ عێراق له‌سه‌ر لیستی‌ هاوپه‌یمانی‌ كوردستان رایگه‌یاند: هه‌رێمی‌ كوردستان ره‌گه‌زێكی‌ سه‌ره‌كییه‌ له‌ پرۆسه‌ی‌ ئاشته‌وایی‌ نیه‌شتمانی‌ له‌ عێراق، هه‌ر بزۆیه‌ پێویسته‌ جۆن بایدنی‌ جێگری‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌مه‌ریكا سه‌ردانی‌ هه‌رێم بكات.

له‌ لێدوانێكی رۆژنامه‌وانیدا مه‌حمود عوسمان رونیكرده‌وه‌: به‌و پێیه‌ی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان به‌شێكی‌ گرنگه‌ له‌ پرۆسه‌ی‌ ئاشته‌وایی‌ نیشتمانی‌ له‌ عێراقدا، پێویسته‌ بایدن له‌م سه‌ردانه‌یدا بۆ عێراق تیشك بخاته‌ سه‌ر كێشه‌كانی‌ نێوان هه‌رێمی‌ كوردستان و حكومه‌تی‌ به‌غدا.

مه‌حمود عوسمان رونیشیكرده‌وه‌: پێویسته‌ بایدن سه‌ردانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستانیش بكات و چاوی‌ بكه‌وێت به‌ مه‌سعود بارزانی‌ سه‌رۆكی‌ هه‌رێم.

ئه‌و په‌رله‌مانتاره‌ی‌ عێراق پێی‌ وابو ئه‌ركی‌ بایدن به‌بێ‌ كۆبونه‌وه‌ی‌ له‌گه‌ڵ سه‌رۆكی‌ هه‌رێم ته‌واو نابێت، چونكه‌ له‌و سه‌ردانه‌یدا پێویسته‌ چاوی‌ به‌ سه‌رجه‌م لایه‌نه‌كانی‌ عێراق بكه‌وێت نه‌ك به‌ ته‌نها لایه‌نێكی‌ دیاریكراو.

وتیشی‌: به‌سه‌رنه‌كردنه‌وه‌ی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان له‌لایه‌ن بایدنه‌وه‌ ره‌نگه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك لێكبدرێته‌وه‌ كه‌ گوایه‌ دوركه‌وتنه‌وه‌ی‌ ئه‌مه‌ریكایه‌ له‌ كێشه‌ی‌ كورد